Đường vành đai nằm dưới, công viên nằm trên
Madrid Río là công viên tuyến chạy dọc sông Manzanares qua trung tâm Madrid (Tây Ban Nha), dựng trên nắp đoạn đường vành đai M-30 vừa được hạ ngầm. Ý tưởng cốt lõi rất thẳng: một con đường cao tốc 6 làn từng chạy sát mép sông, chắn đứt các khu dân cư phía tây khỏi trung tâm thành phố suốt mấy chục năm; chôn nó xuống đất, phần đất nổi lên trên trả lại cho người đi bộ, xe đạp và cây xanh. Dự án do liên danh MRIO Arquitectos đảm nhiệm thiết kế cảnh quan, thắng cuộc thi quốc tế năm 2005 theo Wikipedia (Madrid Río).
Liên danh MRIO gồm bốn văn phòng: West 8 (Hà Lan, đứng đầu là Adriaan Geuze cùng Edzo Bindels), Burgos & Garrido, Porras La Casta, và Rubio & Álvarez-Sala — kiến trúc sư Ginés Garrido (Burgos & Garrido) là người đứng tên thắng cuộc thi theo Wikipedia. Theo Landezine, phương án của West 8 là hồ sơ dự thi duy nhất giải quyết toàn bộ bài toán đô thị chỉ bằng công cụ kiến trúc cảnh quan, không dựng thêm công trình kiến trúc lớn nào — đó cũng là lý do liên danh này thắng.
Vì sao phải chôn cả một đường vành đai
Con số hạ tầng
Năm 2003, chính quyền thành phố Madrid quyết định hạ ngầm đoạn 6km đầu tiên của đường vành đai M-30 chạy dọc hai bờ sông Manzanares, theo tư liệu của West 8 (west8.com). Tổng cộng thành phố đào 43km đường hầm để gom các nhánh ra vào và làn xe cao tốc từng nằm lộ thiên dọc sông, khối lượng đào đắp trải trên 120 hecta vì thành phố chọn làm một lượt, không chia giai đoạn — cũng theo tư liệu này.
Trước khi hạ ngầm, M-30 là một trong những tuyến đường đông nhất châu Âu chạy sát bờ sông, biến dải đất hai bên thành khoảng đệm ồn và bụi, chia cắt các quận Arganzuela, Latina, Carabanchel, Usera khỏi trung tâm — Wikipedia (Madrid Río) ghi lại chính vai trò "rào chắn hạ tầng" này của M-30 trước dự án. Sau khi phần xe chạy chuyển xuống hầm, phần đất nổi lên mặt đất trở thành quỹ đất công cộng lớn nhất Madrid có trong nhiều thập kỷ.
Hạ ngầm không phải việc của cảnh quan — đó là công trình hạ tầng giao thông riêng, chi phí ước tính khoảng 6 tỷ euro theo Landezine. Phần cảnh quan bên trên là một hợp đồng khác, ước khoảng 280 triệu euro cho toàn bộ 47 tiểu dự án trải trên khoảng 80 hecta mặt đất mới, cũng theo Landezine. Tách bạch hai con số này quan trọng: chi phí hạ tầng lớn gấp hơn hai chục lần chi phí cảnh quan, nhưng phần cảnh quan mới là thứ người dân Madrid dùng hằng ngày.
Chiến lược "3 + 30" tổ chức tuyến công viên thế nào
Không làm một cú, làm theo khung
West 8 đặt tên chiến lược thiết kế là "3 + 30": chia khu đất phát triển 80 hecta thành ba dự án chiến lược ban đầu, dựng nên một cấu trúc nền — rồi cấu trúc đó làm chỗ dựa cho hàng loạt dự án nhỏ hơn triển khai sau, theo mô tả trên chính trang west8.com. Cách làm này giải quyết một bài toán rất thực tế của công viên tuyến dài: không thể chờ thiết kế xong toàn bộ 80 hecta rồi mới khởi công, mà phải có một bộ khung đủ mạnh để các đoạn làm sau không lệch tông với đoạn làm trước.
Công viên chạy dọc sông theo chiều dài khoảng 7km qua đô thị, gộp cả các đoạn công viên nối tiếp về phía nam thì kéo dài hơn, theo Wikipedia (Manzanares Park) — bài viết riêng cho đoạn công viên phía nam ghi phạm vi 650 hecta trải 15km giữa Casa de Campo và Getafe, khác với lõi Madrid Río tập trung ở đoạn trung tâm thành phố. Vì cùng chạy dọc một con sông và tên gọi hay bị dùng lẫn, cần phân biệt: Madrid Río là đoạn trung tâm gắn với hạ ngầm M-30 và bộ thiết kế West 8/MRIO; Manzanares Park là chuỗi công viên nối dài về phía nam do Ricardo Bofill Taller de Arquitectura thực hiện ở giai đoạn đầu, mở cửa từ 2003 — hai dự án khác chủ trì thiết kế.
Bộ khung của West 8 tổ chức tuyến công viên như một chuỗi cảnh quan có tính cách khác nhau nối tiếp nhau dọc sông, thay vì một dải cỏ đồng nhất: đoạn trồng thông dày đặc, đoạn quảng trường nước, đoạn vườn cây ăn quả phục dựng, đoạn bờ sông phục hồi sinh thái. Cách bố cục này khiến người đi bộ hết đoạn này sang đoạn khác luôn có một chuyển cảnh rõ, đúng kiểu tổ chức tuyến park mà cảnh quan hay gọi là "chuỗi trải nghiệm" (sequence of spaces).
Salón de Pinos — hàng thông trên nóc đường hầm
Một khối lượng cây rất lớn
Salón de Pinos (đại lộ thông) là dải trồng hơn 8.000 cây thông trên chính phần nắp đường hầm M-30, theo Landezine. Thông được chọn vì khả năng sống trong điều kiện đất mỏng, thoát nước nhanh và ít cần chăm — đúng điều kiện của một mặt bằng trồng cây nằm ngay trên kết cấu bê tông hầm, độ dày đất trồng bị giới hạn bởi tải trọng cho phép của nắp hầm bên dưới. Landezine mô tả tổng thể dải cây này như một "biên đạo" (choreography) mang chất núi vào giữa lòng thành phố — tham chiếu tới thảm thông tự nhiên ở vùng núi quanh Madrid.
Ngoài Salón de Pinos, tổng số cây trồng mới trong toàn dự án được các nguồn du lịch và truyền thông địa phương dẫn ở mức trên 30.000 cây kèm hàng trăm nghìn cây bụi, dù các nguồn không thống nhất một con số duy nhất — sự chênh lệch này phản ánh việc trồng cây trải qua nhiều tiểu dự án và nhiều đợt khác nhau trong giai đoạn 2006–2011, không phải một đợt trồng đồng loạt.
Việc đặt cây gỗ lớn ngay trên nắp hầm giao thông là bài toán kỹ thuật thật, không phải chi tiết trang trí: bộ rễ phải giới hạn trong lớp đất cho phép, hệ thoát nước phải tách khỏi kết cấu chống thấm của hầm bên dưới. Đây là phần việc phối hợp giữa kỹ sư hạ tầng và người thiết kế cảnh quan mà nhiều đô thị làm sau Madrid Río hay bỏ qua, dẫn tới cây chết hàng loạt sau vài năm vì đất trồng quá mỏng.
Cầu Arganzuela của Dominique Perrault và các điểm nhấn khác
Một cây cầu đi bộ hai vòng xoắn
Cầu đi bộ Arganzuela (Pasarela del Arganzuela / Puente Monumental de Arganzuela), do kiến trúc sư người Pháp Dominique Perrault thiết kế, khánh thành năm 2011 cùng đợt hoàn thành Madrid Río, theo ArchDaily và Wikipedia (Arganzuela Footbridge). Cầu gồm hai thân hình nón kim loại xoắn kép, một nhịp bắc qua công viên, một nhịp bắc qua sông, gần chạm nhau ở điểm cao giữa cầu tạo thành đài quan sát. Tổng chiều dài công trình khoảng 278m, gồm nhịp 150m (nhịp chính 115m) vượt sông Manzanares và nhịp 128m (nhịp chính 96m) vượt công viên, chi phí khoảng 13,6 triệu euro — số liệu theo ArchDaily. Công trình giành Giải Thiết kế Thép châu Âu (European Steel Design Award) năm 2013.
Ngoài Arganzuela, hệ thống cầu của Madrid Río gồm một loạt cầu đi bộ khác cùng phong cách kỹ thuật rõ ràng: Puente Cáscara (cầu Vỏ Sò) với mái vòm bê tông và hơn 100 cáp treo gợi hình tấm sừng cá voi, cùng các cầu Oblicuo, Segovia, và del Rey — theo Landezine. Tổng cộng dự án bổ sung 12 cầu đi bộ mới nối hai bờ sông, theo tư liệu west8.com, đưa số điểm băng sông tăng gấp nhiều lần so với trước khi có dự án.
Bãi tắm đô thị Playa Madrid Río (khu vực phun nước dạng bãi biển giả, không có nước sông thật) và khu vui chơi trẻ em nằm trong nhóm 6 hecta công trình công cộng và thể thao được liệt kê trong tư liệu west8.com, cùng với việc phục hồi kiến trúc thủy lợi lịch sử của sông — các đập và cống cũ dọc Manzanares được giữ lại và tu bổ thay vì phá bỏ.
Phục hồi dòng sông không chỉ là cảnh quan bề mặt
Bảy con đập cũ vẫn còn đó
Bảy đập nước (dams) điều tiết dòng chảy Manzanares qua đoạn đô thị được giữ lại từ hệ thống cũ, theo Wikipedia (Madrid Río). Phần phục hồi sinh thái bổ sung các bậc thang cho cá (fish ladders) và kết cấu gỗ ven bờ để hỗ trợ dòng chảy tự nhiên hơn cho hệ sinh vật sông — cùng nguồn này ghi nhận sự cải thiện rõ rệt về đa dạng loài chim ven sông sau dự án, với diệc và bói cá trở thành khách quen.
Đây là phần việc ít được chụp ảnh nhất của Madrid Río nhưng lại quyết định dự án có sống được lâu dài hay không: một công viên tuyến dọc sông mà lòng sông vẫn là kênh bê tông chết thì chỉ là cảnh quan trang trí. Giữ đập cũ, thêm đường cho cá, là cách công trình hạ tầng thế kỷ 20 được chuyển hoá thành sinh cảnh sống được thay vì bị đập bỏ hoàn toàn.
Dự án được nhìn nhận thế nào sau hơn một thập kỷ
Madrid Río nhận Giải Veronica Rudge Green Prize in Urban Design của Trường Thiết kế Sau đại học Harvard (Harvard Graduate School of Design) năm 2015, theo Wikipedia (Madrid Río) — giải thưởng hai năm một lần dành cho công trình đô thị có đóng góp lâu dài cho chất lượng sống công cộng, không phải giải kiến trúc thường niên. Công trình hoàn thành chính vào năm 2011, sau giai đoạn thi công 2006–2011 theo Landezine.
Điều đáng chú ý về mặt chuyên môn cảnh quan là dự án không dựng công trình kiến trúc biểu tượng làm trung tâm — cây cầu Arganzuela là ngoại lệ hiếm hoi có tác giả kiến trúc sư tên tuổi, còn phần lớn diện tích còn lại là cây xanh, mặt lát, và hạ tầng đi bộ do các văn phòng cảnh quan chủ trì. Đây đúng là điều ban giám khảo cuộc thi 2005 đã chọn: một phương án giải quyết bài toán đô thị hoàn toàn bằng công cụ cảnh quan.
Bài học nào dùng được cho đô thị Việt Nam
Nhiều đô thị Việt Nam đang đối mặt bài toán tương tự phần gốc của Madrid Río: một tuyến hạ tầng lớn (đường vành đai, kênh thoát nước, tuyến điện) cắt đứt khu dân cư khỏi mặt nước hoặc khỏi trung tâm. Madrid Río cho thấy hai điều kiện cần có trước khi cảnh quan phát huy tác dụng: một, quyết định hạ tầng (chôn đường, dời tuyến) phải đến trước và đủ dứt khoát — làm nửa vời, chia nhiều giai đoạn kéo dài, sẽ khiến phần cảnh quan phía trên không bao giờ liền mạch; hai, chi phí cảnh quan luôn nhỏ hơn nhiều lần chi phí hạ tầng, nhưng lại là phần quyết định người dân có dùng không gian đó hay không.
Bài học kỹ thuật cụ thể hơn nằm ở Salón de Pinos: trồng cây gỗ lớn trên nắp công trình ngầm là việc làm được, nhưng phải tính lớp đất, tải trọng và thoát nước ngay từ khâu thiết kế kết cấu hầm, không phải chờ xong hầm rồi mới tính cảnh quan. Nhiều dự án nắp hầm hoặc nắp bãi đỗ xe ở Việt Nam vẫn đang làm ngược thứ tự này, và hệ quả là cây còi hoặc chết sau vài năm vì lớp đất quá mỏng so với yêu cầu của loài cây được chọn.
Ảnh bìa: Luis García (Zaqarbal) / Wikimedia Commons — CC BY-SA 3.0. Nguồn: canhquan.net.