Klyde Warren Park mở cửa ngày 27/10/2012 tại trung tâm Dallas, Texas, rộng 5,4 mẫu Anh — quy đổi khoảng 2,2 ha, theo Wikipedia. Diện tích đó không lớn so với các công viên đô thị khác, nhưng vị trí của nó thì đặc biệt: toàn bộ công viên nằm trên một tấm nắp bê tông (deck, còn gọi là cap) đậy lên đoạn chìm của đường cao tốc Woodall Rodgers Freeway.
Woodall Rodgers vốn là con đường cắt ngang thành phố, chạy chìm xuống dưới mặt đất qua ba dãy phố giữa Pearl Street và St. Paul Street, theo Walsh Group, đơn vị thi công phần nắp. Trước khi có công viên, đoạn đường này là một rãnh hở giữa lòng Dallas, chia khu Uptown ở phía bắc với Downtown và Dallas Arts District ở phía nam. Người đi bộ muốn qua lại hai khu phải vòng theo mấy cây cầu bắc ngang, và trên thực tế rất ít ai đi. Klyde Warren Park đậy phần rãnh đó lại bằng một mặt bằng công viên liền mạch, nối lại đúng chỗ đường cao tốc từng cắt.
Ai vẽ, ai tính kết cấu
Phần cảnh quan do The Office of James Burnett (OJB Landscape Architecture) thiết kế. Phần kết cấu nắp — tấm đậy chịu tải bên trên 6 làn xe — do Jacobs Engineering Group đảm nhiệm, với kỹ sư trưởng Mir Hadi Ali, P.E., theo Wikipedia. Đây là hai phần việc tách bạch nhưng phải khớp nhau centimet: cảnh quan quyết định chỗ nào đặt bãi cỏ, chỗ nào đặt hàng cây, còn kết cấu quyết định chỗ đó chịu được bao nhiêu tải và sâu được bao nhiêu đất.
Theo báo cáo địa kỹ thuật công bố trên hệ thống TxDOT và dẫn lại qua Aspire Bridge Magazine, nắp gồm 307 dầm hộp (box beams), trải dài khoảng 1.600 feet và rộng 192 feet. Bên dưới nắp phải giữ khoảng thông xe tối thiểu 16 feet 6 inch — tức xe tải cao nhất vẫn lọt qua được — nên hệ dầm phải chọn loại có tiết diện thấp nhất có thể mà vẫn đủ chịu lực.
Trồng cây trên nóc hầm: đất bao nhiêu là đủ
Cái khó nhất của một deck park không phải là thiết kế mặt bằng, mà là làm sao cho cây sống được trên một lớp đất mỏng, đặt trên một tấm bê tông không cho rễ đâm xuống thêm. Theo Landscape Performance Series (Landscape Architecture Foundation), lớp đất trồng ở Klyde Warren Park dày khoảng 18 inch — tức chưa tới nửa mét — đặt trên một lớp vật liệu độn dày khoảng 5 feet bên dưới.
Lớp độn đó không phải đất thường, vì đất thường quá nặng cho một tấm nắp vốn đã phải gánh cả người, cây và nước. Theo ESCSI, hiệp hội vật liệu tổng hợp nhẹ, TXI (nay là Martin Marietta) cấp 17.000 yard khối đá phiến giãn nở (expanded shale) làm vật liệu độn nhẹ, kết hợp với khối xốp geofoam ở những chỗ cần giảm tải nhiều nhất. Đá phiến giãn nở vừa nhẹ vừa thoát nước tốt, nên vừa làm nền chịu lực vừa làm lớp thoát nước ngầm, tránh đọng nước đè thêm tải lên nắp.
322 cây, 904 bụi và 3.292 khóm cây nền/thân thảo được trồng trên toàn bộ công viên, theo Landscape Performance Series. Với độ dày đất như vậy, cây được chọn phải là loài chịu được bộ rễ nông — không phải loài nào cũng trồng được trên deck, và đây là giới hạn kỹ thuật thật, không phải lựa chọn thẩm mỹ.
Nước đi đâu, hơi đường hầm thoát đi đâu
Nước mưa và nước tưới trên một tấm nắp bê tông không thể ngấm thẳng xuống đất tự nhiên như công viên thường — phải có hệ thoát nước riêng dẫn ra khỏi tấm nắp trước khi tới gần đường cao tốc bên dưới. Landscape Performance Series ghi nhận công viên có sức chứa nước tái sử dụng (greywater) 12.000 gallon để tưới cây, và tán cây trong công viên chặn được khoảng 64.214 gallon nước mưa mỗi năm trước khi nước đó chảy tràn mặt. Hơn một nửa diện tích công viên — bãi cỏ, luống trồng, mặt sỏi — là bề mặt thấm nước thay vì bê tông kín.
Về phần thông gió cho đoạn hầm bên dưới — khí thải xe cộ trong đoạn chìm cần lối thoát riêng, tách khỏi không gian công viên phía trên — các nguồn tra được chỉ xác nhận đây là một hạng mục kỹ thuật bắt buộc của mọi công trình cap park, chưa có số liệu công khai cụ thể về vị trí và công suất hệ thống của Klyde Warren Park.
Trong công viên có gì
Mặt bằng công viên chia thành nhiều dải chức năng nằm dọc theo chiều dài tấm nắp: một bãi cỏ lớn dùng cho sự kiện ngoài trời, một khu vườn đọc sách, khu chơi trẻ em, các khu trò chơi (game areas gồm cờ, bóng bàn ngoài trời), đài phun nước và một dãy xe bán đồ ăn (food trucks) đậu dọc theo con phố sát công viên, theo Wikipedia. Bố cục dải hẹp và dài này không phải ngẫu nhiên — nó theo đúng hình dạng của tấm nắp bên dưới, dài khoảng 1.600 feet nhưng chỉ rộng 192 feet, nên công viên buộc phải tổ chức theo kiểu một chuỗi không gian nối tiếp nhau thay vì một khoảng sân vuông vức.
Ai bỏ tiền, ai vận hành
Tổng vốn đầu tư khoảng 110 triệu USD, gồm 20 triệu USD trái phiếu của thành phố Dallas, 20 triệu USD từ quỹ đường cao tốc của bang và liên bang qua TxDOT, và gần 50 triệu USD từ các khoản hiến tặng tư nhân, theo Wikipedia. Riêng doanh nhân Kelcy Warren hiến 10 triệu USD và dùng quyền đặt tên để gọi công viên theo tên con trai ông lúc đó 9 tuổi — Klyde Warren.
Công viên là đất công, mở cửa tự do cho mọi người, nhưng việc vận hành hằng ngày do một tổ chức tư nhân phi lợi nhuận đảm nhiệm — Woodall Rodgers Park Foundation — mở cửa từ 6 giờ sáng tới 11 giờ đêm. Mô hình công-tư này là lý do công viên có đủ ngân sách duy trì các chương trình sự kiện gần như quanh năm, thay vì chỉ là một bãi cỏ công cộng không ai quản lý sau giờ hành chính.
Vá lại thành phố có đáng tiền không
Landscape Performance Series thống kê công viên đón hơn 1 triệu lượt khách trong năm đầu mở cửa. Khảo sát 224 người dùng cho thấy 90,9% nói chất lượng sống được cải thiện, 86,3% nói có thêm động lực sống khoẻ. Lượng khách đi tuyến tàu điện M-Line gần đó tăng 61% sau khi công viên mở. Về bất động sản, toà nhà văn phòng 2000 McKinney Tower cạnh công viên tăng giá trị 65% — từ 32,3 triệu USD lên 91,2 triệu USD chỉ trong khoảng một năm sau khi công viên hoạt động.
Dự báo của thành phố khi lập dự án là công viên sẽ kéo theo 312,7 triệu USD phát triển kinh tế xung quanh và 12,7 triệu USD thuế thu thêm mỗi năm, cùng 8 việc làm toàn thời gian, 5 việc làm bán thời gian duy trì công viên và khoảng 170 việc làm tạm thời trong giai đoạn thi công, theo Landscape Performance Series. Đây là số liệu dự báo công bố cùng dự án, không phải số liệu kiểm toán sau nhiều năm vận hành.
Bài học cho đô thị có đường trên cao, đường ngầm
Nhiều đô thị Việt Nam đang có hoặc sắp có đoạn đường trên cao, đường ngầm cắt qua khu dân cư đông đúc — nút giao khác mức, hầm chui, đường vành đai đi ngầm qua trung tâm. Điểm đáng lấy từ Klyde Warren Park không phải là hình thức trồng cây, mà là ba điều kiện kỹ thuật và tổ chức đi kèm nhau: một tấm kết cấu tính đủ tải cho cả lớp đất, cây và người bên trên; một hệ vật liệu độn nhẹ và thoát nước để không đè quá tải; và một đơn vị vận hành đủ ngân sách để công viên không bỏ hoang sau lễ khánh thành. Thiếu một trong ba, phần còn lại cũng khó đứng vững — nắp làm chắc mà không ai vận hành thì thành bãi cỏ chết, có tổ chức vận hành mà kết cấu không tính đúng tải thì cây chết dần vì thiếu đất.
Cái mà Klyde Warren Park làm được, nói gọn lại, là biến một đoạn hào cắt đô thị thành một khoảng sân chung — và khoảng sân đó vẫn còn nguyên đường cao tốc chạy phía dưới, chỉ là không ai nhìn thấy nữa.
Vì sao Woodall Rodgers từng bị đào chìm xuống
Woodall Rodgers Freeway (đoạn cũng mang tên Spur 366) được xây chìm xuống dưới cốt mặt đất tự nhiên ngay từ đầu, khác với nhiều đường cao tốc đô thị Mỹ cùng thời chạy nổi trên cầu cạn. Cách đặt tuyến chìm này khiến việc đậy nắp về sau khả thi hơn nhiều so với đường trên cầu cạn: chỉ cần một tấm nắp đủ dài bắc ngang miệng hào, còn với đường trên cao thì phải dỡ bỏ cả kết cấu cầu cũ rồi xây lại từ đầu — tốn kém và phức tạp hơn hẳn. Đây là lý do vì sao mô hình cap park chỉ áp dụng được cho những đoạn đường vốn đã đi ngầm hoặc đi chìm, không áp dụng được cho mọi đoạn đường cao tốc đô thị.
Trước khi Klyde Warren Park ra đời, ý tưởng đậy nắp đoạn này đã được bàn tới từ nhiều năm, nhưng vướng ở chỗ ai trả tiền và ai vận hành — phần vốn hỗn hợp giữa ngân sách thành phố, ngân sách giao thông liên bang qua TxDOT và tiền hiến tặng tư nhân chính là cách để dự án vượt qua điểm nghẽn đó. Ba nguồn vốn với ba mục tiêu khác nhau — thành phố muốn phục hồi giá trị đất trung tâm, TxDOT xem đây là hạng mục thuộc dự án cải tạo freeway, còn nhà tài trợ tư nhân muốn có một công viên mang tên riêng — cùng gặp nhau ở một công trình duy nhất.
So với việc mở rộng thêm làn xe hay xây thêm cầu vượt, một tấm nắp công viên không giải quyết vấn đề ùn tắc giao thông bên dưới. Nó giải quyết một vấn đề khác: phần đất mặt bằng phía trên, vốn từng bị bỏ hoang thành một dải phân cách chết, được trả lại thành đất có giá trị sử dụng. Khoản tăng giá 65% của toà 2000 McKinney Tower là một minh chứng cho việc đất xung quanh một hào giao thông hở gần như luôn bị định giá thấp hơn đất cạnh một công viên.
Nguồn: canhquan.net
Ảnh bìa: Michael Barera / Wikimedia Commons — CC BY-SA 4.0. Nguồn: canhquan.net.