NGỌN ĐỒI ĐỨC PHẬT — Giấu tượng đi để thấy tượng rõ hơn!

Hill of the Buddha (Ngọn đồi Đức Phật) là công trình Tadao Ando thực hiện năm 2015 tại nghĩa trang Makomanai Takino, Sapporo, Nhật Bản: một quả đồi trồng 150.000 cây oải hương ôm kín bức tượng Phật đá cao 13,5 mét, chỉ chừa đỉnh đầu nhô lên qua một giếng trời tròn. Muốn thấy mặt tượng, khách phải đi hết hồ nước và một đường hầm bê tông dài 40 mét — công trình giấu tượng đi để người ta nhìn tượng chăm chú hơn.

Cuối đường hầm, bức tượng hiện ra trong khoảng tròn mở lên trời — nguồn sáng duy nhất của không gian trung tâm

Ảnh: Cobaltum / Wikimedia Commons — CC BY-SA 4.0

Bài toán: bức tượng đứng trơ giữa nghĩa trang

Bức tượng Phật bằng đá được tạc xong từ 15 năm trước khi Ando nhận dự án, đứng một mình trên khoảnh đồi thoải trong nghĩa trang rộng 180 ha. Ando viết trong bài luận cho tạp chí Domus: "Trước đó, bức tượng đứng sừng sững một mình tại khu vực này, tạo ra một ấn tượng bất ổn. Chủ đầu tư muốn mang đến cho du khách một ấn tượng bình yên hơn."

Lời giải ngược với phản xạ thông thường: thay vì tôn tượng lên cao cho dễ thấy, Ando hạ tầm nhìn xuống — "Ý tưởng của chúng tôi là che phủ bức tượng bằng một ngọn đồi cây oải hương." Nhóm thiết kế gọi đây là ý tưởng "chỉ lộ đỉnh đầu": từ xa, người ta chỉ thấy một chỏm đá nhỏ trên đồi hoa, và chính vì thấy ít mà muốn lại gần.

Từ ngoài nhìn vào: đồi oải hương, vòm hầm và hồ nước — đỉnh đầu tượng chỉ là một chấm nhỏ trên nền trời

Ảnh: MIKI Yoshihito / Wikimedia Commons — CC BY 2.0

Trình tự tiếp cận: nước, hầm tối, giếng trời

Không ai được đi thẳng đến tượng. Trục vào dẫn qua một hồ nước — ranh giới buộc khách vòng qua, chậm lại — rồi vào đường hầm dài 40 mét ghép từ các vòm bê tông, chiếu sáng mờ. Hết bóng tối, không gian trung tâm mở ra: một khoảng tròn ngập sáng tự nhiên, tường bê tông xếp nếp hướng lên trời, và bức tượng cao 13,5 mét ngồi giữa. Cùng một bức tượng, nhưng sau chuỗi nước – tối – sáng, nó không còn "đứng trơ" nữa.

Trái: trục vào xuyên giữa hai vạt oải hương. Phải: cuối hành trình — tượng trên đài sen, tường bê tông xếp nếp ôm trọn một vòng trời

Ảnh trái: MIKI Yoshihito / Wikimedia Commons — CC BY 2.0 · Ảnh phải: awoisoak, Flickr — CC BY-SA 2.0

Mái vườn bốn mùa: 150.000 cây oải hương

Lớp phủ của quả đồi là 150.000 cây oải hương — một thảm thực vật đổi màu theo mùa: xanh non mùa xuân, tím rực giữa hè, và trắng xóa khi tuyết Hokkaido phủ xuống mùa đông. Với người làm cảnh quan, đây là phần đáng đọc kỹ: cây không phải lớp trang trí phủ lên kiến trúc mà là vật liệu hoàn thiện chính — và là loại vật liệu sống, cần cắt tỉa, thay dặm theo chu kỳ để quả đồi giữ đúng hình khối thiết kế.

Trái: bè hoa thả trên hồ nước — nghi thức dâng hoa được làm thành một mảng màu nổi. Phải: gầm vòm bê tông thành hiên nghỉ nhìn ra đồi

Ảnh: MIKI Yoshihito / Wikimedia Commons — CC BY 2.0

Trái: hồ nước làm tấm gương mây cho khối kiến trúc chìm. Phải: nhà đón khách hình tròn kèm quán cà phê — phần "nổi" duy nhất của công trình

Ảnh trái: Mike (Vancouver) / Wikimedia Commons — CC BY-SA 2.0 · Ảnh phải: MIKI Yoshihito / Wikimedia Commons — CC BY 2.0

Nghĩa trang như một công viên

Makomanai Takino không phải nghĩa trang u tịch kiểu cũ: trong khuôn viên 180 ha còn có hàng tượng Moai và một vòng đá dựng theo Stonehenge — những "tượng đài vay mượn" đã đứng đó từ trước, biến nơi này thành điểm dạo chơi cuối tuần của người Sapporo. Hill of the Buddha nối vào tinh thần đó: một nơi chôn cất mà người sống muốn ghé, có quán cà phê, có mùa hoa để canh lịch mà đi.

Hai "tượng đài vay mượn" có sẵn của Takino: hàng Moai và vòng đá kiểu Stonehenge — bối cảnh lạ mà Hill of the Buddha phải đứng cạnh

Ảnh trái: MIKI Yoshihito / Wikimedia Commons — CC BY 2.0 · Ảnh phải: pakku / Wikimedia Commons — CC BY 3.0

Bài học phối kết: che để lộ

Thủ pháp của Hill of the Buddha — dùng địa hình và cây che bớt vật thể chính để dẫn dắt trình tự nhìn — là bài học dùng được ở mọi tỷ lệ, từ nghĩa trang công viên đến sân vườn nhà ở: vườn Nhật truyền thống đã làm điều này hàng trăm năm với lối đi và bình phong cây. Nó cũng cùng họ với những công trình lấy cảnh quan làm vật liệu chính như Organic Growth Pavilion — kiến trúc lùi lại một bước để thứ sống chiếm chỗ. Với lứa kiến trúc sư cảnh quan được đào tạo chính quy ở Việt Nam, dạng nghĩa trang công viên như Takino là loại đề bài sẽ ngày càng gặp nhiều.