Mùa hè năm 2015, bãi cỏ Colonels Row trên Governors Island — hòn đảo nhỏ giữa cảng New York, cách Manhattan một chuyến phà ngắn — mọc lên một công trình dựng để tháo dỡ trong vài tuần. Đó là kết quả của FIGMENT City of Dreams Pavilion Competition, cuộc thi cảnh quan/kiến trúc tạm do tổ chức nghệ thuật FIGMENT NYC tổ chức hằng năm trên chính hòn đảo này. Trong số các công trình vào chung kết năm đó, Organic Growth Pavilion của văn phòng Izaskun Chinchilla Architects là cái dùng vật liệu phế thải nhiều nhất và rõ nhất.
Mái che ghép từ vành xe đạp, không phải khung thép
Cấu tạo mái của Organic Growth Pavilion không dùng khung thép hay khung gỗ như phần lớn pavilion tạm khác. Khung là những chiếc vành xe đạp cũ, ghép nối thành từng cụm hình hoa, mỗi cụm xoay quanh một tâm mở tạo giếng trời nhỏ. Lên trên khung đó là vải ô dù hỏng — loại ô cầm tay bị gãy nan, bung vải, thường vứt đi sau một trận mưa — căng lên thành mái che nhiều màu: đỏ, cam, vàng, hồng, xanh dương, xanh lá, tím nhạt, không đồng nhất về màu vì mỗi chiếc ô quyên góp một kiểu khác nhau.
Vành xe đạp có sẵn dạng vòng cong đều, nhẹ, không cần gia công thêm để tạo hình cong — đúng thứ một công trình dựng trong thời gian ngắn, ngân sách hẹp của một cuộc thi cần. Ghép nhiều cụm cạnh nhau, mỗi cụm một tâm mở, toàn bộ mái trở thành một tấm lưới lỗ chỗ ánh sáng lọt qua vải ô — đứng dưới nhìn lên thấy từng mảng màu xen kẽ khoảng trời.
Mặt nền lát lốp xe, không phải gạch hay đá
Bên dưới mái, mặt nền đi lại được lát bằng lốp xe ô tô cũ cắt thành khoanh tròn, xếp sát nhau thành một lớp phủ đủ chắc để bước lên. Đây là chi tiết dễ bị bỏ qua khi nhìn ảnh toàn cảnh — phần lớn ảnh chụp công trình đều hướng máy lên mái ô màu, ít ai chụp xuống chân — nhưng cho thấy vật liệu tái chế ở công trình này không chỉ dùng cho mái làm điểm nhấn thị giác, mà còn dùng cho cả phần nền đi lại — chỗ ít ảnh chụp tới.
Lá kim loại khắc tên người góp quỹ
Giữa các cụm vành xe đạp, treo xen kẽ những chiếc lá kim loại khắc tên người — gọi là donor leaves — tri ân những người đã góp tiền hoặc góp vật liệu qua một đợt gọi vốn cộng đồng để dựng công trình. Cách làm này không hiếm ở các dự án nghệ thuật công cộng phụ thuộc gây quỹ, nhưng đặt ngay bên trong một công trình làm từ đồ bỏ đi thì có một lớp nghĩa khác: người góp tên không chỉ góp tiền mua vật liệu mới, mà một phần trong số họ chính là người mang vành xe đạp hỏng, ô dù hỏng tới hiến cho công trình.
Cách gắn tên donor lên vật liệu tái chế cũng giải quyết một vấn đề thực tế của mọi công trình gọi vốn cộng đồng: chứng minh cho người góp thấy đóng góp của họ đi đâu. Một tấm bảng tri ân in giấy, dán ở cổng vào, dễ bị mưa hỏng và dễ bị bỏ qua. Lá kim loại treo lẫn trong cấu trúc mái buộc người xem phải ngẩng đầu lên nhìn kỹ mới đọc được tên — bất tiện hơn một tấm bảng, nhưng lại khiến việc tri ân trở thành một phần không tách rời của không gian, thay vì một phụ lục đứng riêng ở lối vào.
Organic Growth Pavilion là một trong hai đơn vị thắng cuộc City of Dreams Pavilion Competition năm đó, cuộc thi mở cho cả kiến trúc sư trẻ lẫn văn phòng đã có tên tuổi, với điều kiện công trình phải dựng và tháo dỡ được trong đúng một mùa hè. Diện tích che phủ của công trình khoảng 95 m2, đủ cho một nhóm khách đứng dưới tán cùng lúc mà không phải xếp hàng vào theo lượt như nhiều pavilion tạm khác. Danh sách vật liệu quyên góp gồm ô hỏng, vành xe đạp và ghế đẩu cũ — chi tiết cho thấy tiêu chí chọn vật liệu ở đây không giới hạn theo loại đồ, mà theo hai điều kiện: nhẹ và quyên góp được với số lượng đủ lớn trong thời gian ngắn.
Nhìn từ dưới tán ô ra bên ngoài đảo
Vị trí công trình chọn không phải ngẫu nhiên. Đứng dưới tán ô nhìn ra, một hướng thấy bãi cỏ trống của Colonels Row, hướng khác lọt qua khe giữa các cụm ô là toà tháp One World Trade Center và cả dải skyline Manhattan phía xa — công trình tạm bằng vật liệu tái chế đặt cạnh nền một trong những đường chân trời đắt giá nhất thế giới. Sự tương phản đó xuất phát từ vị trí của Governors Island: hòn đảo nằm giữa cảng, nên bất cứ công trình nào dựng ngoài trời trên đó cũng có Manhattan làm phông nền.
Một chi tiết khác đáng chú ý là cách công trình xử lý ánh sáng ban ngày. Không giống mái che kín thông thường, tấm mái ghép từ ô dù để lọt sáng không đều — mảng vải dày hơn ở phần chồng nhiều lớp, mảng mỏng hơn ở rìa mỗi chiếc ô, tạo ra vệt sáng loang lổ nhiều màu di chuyển theo giờ trong ngày trên mặt nền lốp xe bên dưới. Hiệu ứng này đến từ việc giữ nguyên trạng vật liệu quyên góp thay vì cắt đều thành tấm chuẩn hoá.
Hai công trình khác cùng lấy vật liệu tái chế làm cốt, nhưng khác về vòng đời
Đặt Organic Growth Pavilion cạnh hai công trình khác cũng dùng vật liệu tái chế làm cốt kết cấu sẽ thấy ngay một điểm khác biệt hay bị gộp chung: không phải công trình nào dùng vật liệu tái chế cũng là công trình tạm. Cardboard Cathedral, do kiến trúc sư Shigeru Ban thiết kế, dựng năm 2013 tại Christchurch, New Zealand, dùng kết cấu ống bìa carton để thay thế tạm cho nhà thờ chính của thành phố sau khi công trình đó bị hư hại nặng vì động đất. Vật liệu nhẹ, dựng nhanh, đúng tinh thần một công trình đứng ra thay thế tạm thời cho một hạ tầng đang chờ sửa chữa hoặc xây lại.
EcoARK ở Taipei lại là một trường hợp khác hẳn. Công trình này dựng cho Taipei Flora Expo năm 2010, kết cấu ghép từ khoảng 1,5 triệu chai nhựa PET tái chế — nhưng không tháo dỡ sau khi hội chợ kết thúc, mà vẫn đứng tới nay. Cùng lấy rác thải nhựa làm vật liệu chính, EcoARK lại đi theo hướng ngược với Organic Growth Pavilion và Cardboard Cathedral: vật liệu tái chế ở đây phục vụ một công trình có ý định tồn tại lâu dài, không phải một kết cấu chờ ngày tháo dỡ.
Ba công trình, ba cách dùng vật liệu tái chế khác nhau về mục đích vòng đời: Organic Growth Pavilion dựng cho một mùa thi rồi tháo hết; Cardboard Cathedral dựng để thay thế tạm một công trình khác trong lúc chờ xây lại; EcoARK dựng để tồn tại như một công trình thường trực. Gọi chung cả ba là "công trình tạm" chỉ đúng với hai cái đầu — gán nhãn đó cho EcoARK là sai bản chất, vì mục đích của nó ngay từ đầu không phải để tháo dỡ.
Vật liệu tạm nghĩa là tháo ra vẫn dùng lại được
Cái khác giữa "vật liệu tái chế" kiểu Organic Growth Pavilion với vật liệu tái chế thông thường (kiểu gỗ nhựa composite, bê tông cốt liệu tái chế) nằm ở chỗ: vành xe đạp, ô dù, lốp xe ở đây không qua xử lý lại thành sản phẩm mới trước khi dùng, chỉ ghép nối gần như nguyên trạng. Tháo công trình ra, phần lớn vật liệu vẫn trả lại được gần như nguyên vẹn cho vòng tái sử dụng tiếp theo — khác với việc nghiền, ép, đúc lại vật liệu cũ thành một khối mới không tháo rời được nữa.
Cái sai lầm hay gặp khi làm công trình cảnh quan tạm là dùng vật liệu bền vĩnh viễn (bê tông cốt thép, thép hàn cố định) cho một công trình chỉ cần đứng vài tuần — tốn hơn mức cần và khó tháo dỡ sạch sau khi hết mùa dùng. Organic Growth Pavilion đi ngược lại: chọn đúng vật liệu có sẵn, rẻ, và quan trọng nhất là tháo ra không để lại phế phẩm khó xử lý.
Kinh phí dựng hai gian pavilion năm đó do Figment và AIA New York gọi vốn qua Kickstarter. Cách gọi vốn này khớp với logic vật liệu của công trình: thay vì một khoản ngân sách lớn đổ vào mua nguyên liệu mới, phần lớn chi phí dồn vào công lắp ráp, còn nguyên liệu tới từ đóng góp của chính cộng đồng dùng công trình sau này. Đội thi công lắp dựng toàn bộ pavilion trong vài ngày, đúng nhịp độ cần cho một công trình chỉ tồn tại một mùa hè rồi tháo dỡ trả lại mặt bằng nguyên trạng cho Governors Island. Hết mùa hè, mái che được tách thành từng cụm nhỏ, đưa về nhiều điểm trong thành phố làm mái che bóng mát cỡ nhỏ hoặc treo trong nhà thành đèn chùm trang trí — vật liệu bỏ đi được dùng tiếp lần thứ hai.
Chi tiết dễ bỏ sót khi chỉ nhìn ảnh toàn cảnh
Phần lớn ảnh chụp lại Organic Growth Pavilion đều hướng máy lên trên, vào tán ô — dễ hiểu vì đó là phần bắt mắt nhất. Nhưng cận cảnh từng chi tiết mới lộ ra cách công trình được ráp nối: một chiếc ô hồng hoạ tiết chấm bi trắng gắn lên khung bằng nan hoa xe đạp cũ chứ không phải chốt hay bulông chuyên dụng; một cụm ô xanh dương, xanh lá, vàng, tím nhạt xen kẽ nhau vì nguồn quyên góp không ai đưa hai chiếc ô cùng màu; nền dưới chân là một lớp lốp xe cắt khoanh, đặt liền kề đủ khít để bước lên mà không lún. Không chi tiết nào trong số này cần một xưởng gia công riêng — tất cả làm được bằng tay, với dụng cụ cơ bản, đúng tinh thần của một công trình dựng trong khuôn khổ một cuộc thi ngắn hạn.
Ảnh bìa: Tony Hisgett from Birmingham, UK, CC BY 2.0.