Khóa kiến trúc sư cảnh quan chính quy đầu tiên của UAH bước vào đồ án tốt nghiệp

Đại học Harvard mở Khoa Kiến trúc cảnh quan từ năm 1900; ở Việt Nam, khóa chính quy đầu tiên chỉ xuất hiện hơn một thế kỷ sau, năm 2013. Chiều 27/3/2018, lứa sinh viên khóa đó tại Trường Đại học Kiến trúc TP. Hồ Chí Minh (UAH) nhận đề đồ án tốt nghiệp — 16 tuần để chứng minh năng lực làm việc của một kiến trúc sư cảnh quan, không chỉ vẽ được một phối cảnh đẹp.

Trước khi các trường mở ngành riêng, người làm cảnh quan ở Việt Nam phần lớn đi lên từ kiến trúc, quy hoạch hoặc lâm nghiệp rồi tự bù phần còn thiếu: cây, đất, nước, cao độ. Cách học tay ngang đó vẫn ra được người làm nghề giỏi, nhưng luôn thiếu một nền chung để đối chiếu — mỗi người bù một kiểu, tuỳ ngành xuất thân. Vì vậy một buổi giảng đề tưởng như thủ tục lại là cột mốc nhỏ của cả nghề. Từ đây, ngành bắt đầu có những người được đào tạo đúng chuyên môn ngay từ năm thứ nhất.

Ngành kiến trúc cảnh quan vào giảng đường Việt Nam từ khi nào?

Bảng chỉ tiêu tuyển sinh năm 2013 của Đại học Kiến trúc TP.HCM, đăng trên báo Giáo dục Việt Nam, ghi ngành Kiến trúc cảnh quan với mã D580110, thi khối V, 75 chỉ tiêu tại cơ sở TP.HCM. Khối V là khối thi chung của nhóm ngành kiến trúc, gồm toán, vật lý theo đề khối A và vẽ mỹ thuật — sinh viên cảnh quan vào trường qua cùng một cánh cửa với sinh viên kiến trúc, rồi mới tách sang chương trình riêng ở những năm sau.

Trường có bề dày hơn nhiều so với ngành. UAH được thành lập chính thức ngày 27/10/1976, tiền thân là Trường Đại học Kiến trúc Sài Gòn lập năm 1967, còn dòng đào tạo kiến trúc ở đây lần ngược về Ban Kiến trúc của Trường Mỹ thuật Đông Dương năm 1926. Cơ sở chính đặt ở số 196 Pasteur, Quận 1. Ngành cảnh quan là một nhánh mới mọc trên cái gốc gần một thế kỷ ấy, đặt trong Khoa Quy hoạch — khác với kiến trúc, vốn có sẵn cả một truyền thống giảng dạy, chương trình cảnh quan phải dựng gần như từ đầu: đề cương môn học, đội ngũ giảng viên, và cả cách chấm một đồ án không xoay quanh một khối công trình.

Khoảng 2013–2014, ngành kiến trúc cảnh quan có mã ngành riêng ở cả hai trường kiến trúc lớn nhất nước — UAH và Đại học Kiến trúc Hà Nội. Với UAH, khóa 2013 là khóa đầu tiên của ngành, nên cũng là khóa đầu tiên đi hết con đường từ đề thi vẽ mỹ thuật tới hội đồng tốt nghiệp.

Năm năm đó bắt đầu từ những lớp vẽ tượng quen thuộc của mọi sinh viên kiến trúc. Hình họa và bố cục là nền chung; phần riêng của cảnh quan đến sau, khi bài tập chuyển từ công trình sang khu đất, từ mặt đứng sang cao độ nền, từ vật liệu xây sang cây và nước.

Buổi giảng đề ngày 27/3/2018 tại UAH

Buổi giảng đề đồ án tốt nghiệp diễn ra lúc 14 giờ ngày 27/3/2018 tại phòng A407. TS. KTS Nguyễn Cẩm Dương Ly, trưởng bộ môn Kiến trúc cảnh quan, mở đầu bằng nội dung và tiến độ đồ án. Tham dự còn có ThS. KTS Hồ Viết Vinh, ThS. KTS Vũ Việt Anh, TS. KTS Phạm Thị Ái Thủy cùng các giảng viên bộ môn thuộc Khoa Quy hoạch.

Phòng học không có gì đặc biệt: dãy bàn gỗ dài, máy chiếu, bảng xanh. Sinh viên ngồi kín các hàng. Điều khác thường nằm ở nội dung được chiếu lên màn hình: đây là lần đầu bộ môn giao đề tốt nghiệp cho sinh viên do chính bộ môn đào tạo từ năm thứ nhất, thay vì cho sinh viên kiến trúc hay quy hoạch chọn thêm hướng cảnh quan.

Phần cuối buổi, ThS. KTS Hồ Viết Vinh chia sẻ kinh nghiệm xây dựng và phát triển đồ án, đi từ cách chọn đề tài đến thái độ làm việc trong suốt 16 tuần. Các giảng viên nhấn mạnh nhiều lần cùng một ý: đồ án tốt nghiệp là bài kiểm tra cách hành nghề, không phải bài vẽ đẹp.

Lời dặn đó có lý do. Một đồ án cảnh quan dễ sa vào phối cảnh: cây xanh mướt, mặt nước long lanh, người đi dạo. Nhưng một khu đất thật có nắng hướng tây, có đất yếu, có mạch nước mưa phải thoát về đâu đó. Người chấm muốn thấy sinh viên đọc được khu đất trước khi vẽ lên nó.

Khung tiêu chí đặt ra ngay từ buổi giảng đề, để sinh viên tự đối chiếu bài làm suốt 16 tuần sau đó: một mặt bằng tổng thể đẹp nhưng không có cao độ thì không thi công được, một danh mục cây dài nhưng không nói cây nào đứng ở đất ngập, cây nào ở dải nắng gắt thì cũng chỉ là danh sách.

Cách đặt tiêu chí trước rồi mới giao đề không khác nhiều cách một văn phòng cảnh quan giao việc cho người mới: nói rõ ngay từ đầu bản vẽ cuối cùng phải trả lời được câu gì — cao độ, thoát nước, chủng loại cây theo từng vùng đất — trước khi ai đó cầm bút vẽ mặt bằng. Với người đang hướng dẫn thực tập sinh hoặc chấm bài cho sinh viên thực tập, một khung kiểu 'mặt bằng đẹp nhưng thiếu cao độ thì không thi công được' là cách kiểm nhanh một bản vẽ trước khi duyệt, thay vì đợi tới lúc thi công mới lộ ra chỗ thiếu.

Đề tài chia thành năm nhóm nào?

Các nhóm đề tài được giao gồm: thiết kế cảnh quan sân vườn, công viên chuyên đề, trục cảnh quan, không gian công cộng và khu chuyên dụng. Mỗi nhóm kiểm một năng lực khác nhau. Sân vườn đo tay nghề ở tỉ lệ gần, từ chi tiết tới vật liệu. Trục cảnh quan bắt xử lý một chuỗi không gian kéo dài, giữ được nhịp cây từ đầu tới cuối. Không gian công cộng phải tính cho đám đông, chỗ nào có bóng mát, lối nào thoát người nhanh. Còn khu chuyên dụng như nghỉ dưỡng thì kéo cả kiến trúc lẫn địa hình vào chung một bài toán.

Công viên chuyên đề là nhóm được chọn nhiều nhất, vì đòi đủ mọi kỹ năng của ngành trên cùng một khu đất: tổ chức không gian dùng được hằng ngày và giữ được câu chuyện của một chủ đề — văn hóa, di tích, sinh thái, thể thao hay vui chơi — qua lối đi, mặt nước, cây và công trình nhỏ.

Chia đề theo năm nhóm như vậy cũng là một cách người ra đề tự kiểm chương trình đào tạo: nếu một khóa chỉ ra đề sân vườn nhỏ, sinh viên ra trường sẽ thiếu tay nghề tổ chức không gian lớn; nếu chỉ ra đề công viên chuyên đề, sinh viên lại thiếu tay nghề chi tiết ở tỉ lệ gần. Người phụ trách tuyển dụng ở các văn phòng cảnh quan, khi nhìn hồ sơ ứng viên mới ra trường, cũng có thể dựa vào nhóm đề tài đồ án tốt nghiệp để đoán ứng viên đó mạnh ở khâu nào trước khi giao việc thật.

Một trong các đề tài công viên chuyên đề của khóa lấy khối núi đá Ngũ Hành Sơn ở Đà Nẵng làm tâm — khu đất có núi đá, di tích, làng nghề đá mỹ nghệ và khu dân cư sát chân núi, nên bài toán nằm ở cách tổ chức cả một hệ không gian mở quanh những thứ không được đụng vào. Diễn biến buổi bảo vệ đồ án này canhquan.net đã tường thuật riêng.

Nhóm trục cảnh quan có hình mẫu ngay giữa TP.HCM: phố đi bộ Nguyễn Huệ hoàn thành ngày 29/4/2015 khi các làn xe giữa đại lộ được chuyển thành quảng trường đi bộ dài 670 m, rộng 64 m.

16 tuần đó chia mốc ra sao?

Lộ trình kéo dài 16 tuần. Mốc kiểm tra giữa kỳ đặt vào ngày 29/5/2018, khi giảng viên hướng dẫn đánh giá tiến độ từng bài. Bảo vệ tốt nghiệp được xếp trong hai ngày 31/7 và 1/8/2018.

Với nhóm không gian công cộng, công viên Tao Đàn ở Quận 1 và công viên Gia Định cạnh sân bay Tân Sơn Nhất là hai khu đất công cộng lâu đời được chọn làm đề tài, cùng lượng cây lớn phải giữ lại dù mặt bằng thay đổi.

Vì sao đặt tiêu chí trước khi giao đề?

Khoảng cách với các nước có ngành lâu đời không chỉ là chuyện thời gian. Ở những nơi đó, người ta đã quen việc kiến trúc sư cảnh quan ngồi cùng bàn với kiến trúc sư và kỹ sư ngay từ bước quy hoạch. Ở Việt Nam, cảnh quan vẫn hay bị gọi vào cuối dự án để trồng cây cho kín phần đất còn lại. Một lứa kiến trúc sư được đào tạo đúng ngành, với tiêu chí đồ án đặt rõ ngay từ buổi giảng đề, là điều kiện cần để đổi thói quen đó, dù chưa phải điều kiện đủ.

Bốn tháng giữa buổi giảng đề và ngày bảo vệ là quãng sinh viên tự đi: khảo sát khu đất, đọc bản đồ địa hình, tìm hiểu chủ đề công viên, dựng mặt bằng, rồi làm lại mặt bằng sau buổi kiểm tra giữa kỳ ngày 29/5/2018. Với một ngành mới mở, đây cũng là lần đầu bộ môn chạy trọn quy trình tốt nghiệp cho sinh viên do bộ môn đào tạo từ năm nhất, từ đề cương tới hội đồng — thay vì nhận sinh viên chuyển hướng từ kiến trúc hay quy hoạch ở những năm cuối như trước.

Lứa tốt nghiệp này là phép thử đầu tiên cho mô hình đào tạo kiến trúc sư cảnh quan chính quy ở UAH. Từ đây, thị trường có một nguồn nhân lực học đúng chuyên môn thay vì chỉ chuyển ngang từ các ngành lân cận, và các văn phòng thiết kế bắt đầu có ứng viên đã quen nói chuyện bằng cao độ, thoát nước và danh mục cây ngay từ ngày đầu đi làm. Với những khóa đào tạo cảnh quan mở sau đó, buổi giảng đề 27/3/2018 của khóa 2013 là lần đầu tiên bộ môn tự đứng ra giao đề, đánh giá và đưa một lứa sinh viên hết một vòng đào tạo — một phép thử không chỉ cho sinh viên mà cho cả chương trình còn non trẻ.