Mười văn phòng cảnh quan làm mười việc khác nhau ở mười thành phố khác nhau, nhưng xếp cạnh nhau sẽ lộ ra một điều: phần lớn dự án đáng nhớ nhất mười năm qua không còn nằm gọn trong ranh giới cũ của nghề — trồng cây, lát nền, kê ghế đá. Dưới đây là mười chủ đề đang chia nhau kéo cảnh quan đương đại đi, mỗi chủ đề gắn với đúng một dự án có tên, có năm, có nguồn tra được.
Cảnh quan hạ tầng và cảnh quan hậu công nghiệp
Cảnh quan hạ tầng — khi kênh rạch đô thị là hồ sơ kỹ thuật, không phải phong cảnh
Buffalo Bayou Park ở Houston, do SWA Group thiết kế, là công viên tuyến rộng 160 mẫu Anh (khoảng 65ha) chạy dọc con kênh Buffalo Bayou giữa trung tâm thành phố. Thay vì kè cứng toàn tuyến, SWA ổn định lại các khúc uốn tự nhiên của lòng kênh, giảm một nửa diện tích cỏ cắt xén để thay bằng rừng ven sông và đồng cỏ tự nhiên hoá bằng cây bản địa. Đây là kiểu dự án xem việc điều tiết nước mưa và chống xói lòng kênh là bài toán thiết kế chính, cây cối và lối đi chỉ là lớp phủ lên trên một hệ thống kỹ thuật đã được tính trước. Chi tiết đầy đủ ở bài về SWA Group.
Cảnh quan hậu công nghiệp — khi một hòn đảo quân sự phải được nâng cao độ trước khi trồng cây
Governors Island ở New York, thắng thi tuyển năm 2006 bởi West 8, là một hòn đảo 87 mẫu Anh (khoảng 35ha) từng là căn cứ quân sự bỏ hoang. Bài toán trung tâm không phải chọn loài cây gì đẹp, mà là giữ cả hòn đảo không bị nước biển nuốt trong vài chục năm tới — nên West 8 nâng cao độ bằng đất đào từ chính công trường trước khi tính đến bất kỳ mảng xanh nào. Cùng logic đó, Madrid Río biến 43km đường cao tốc ven sông Manzanares đã ngầm hoá thành một dải công viên 120ha dọc 6km sông, với 12 cây cầu đi bộ khâu lại một thành phố từng bị đường cao tốc cắt đôi suốt 40 năm. Chi tiết đầy đủ ở bài về West 8.
Phục hồi sinh thái và cảnh quan bản địa
Trồng lại một quả đồi sau cháy rừng bằng chính logic của rừng
Năm 2003, một trận cháy rừng lớn quét sạch đồn điền thông trên một quả đồi 250ha ở ngoại ô Canberra, Úc. T.C.L (Taylor Cullity Lethlean) cùng Tonkin Zulaikha Greer Architects biến khu đất đó thành National Arboretum Canberra, khởi động năm 2005 và mở cửa năm 2013: 250ha được chia thành hàng trăm khu rừng, mỗi khu trồng một loài, để mỗi khu mang lại một trải nghiệm không gian riêng — cảm giác đứng giữa một rừng chỉ toàn một loại cây, khác hẳn cách trồng xen nhiều loài trong công viên thông thường. Cả dự án bắt đầu từ việc đọc địa hình gò đồi lượn sóng còn sót lại sau cháy, không phải từ một bản vẽ ý tưởng có sẵn.
Kể chuyện thực vật bản địa bằng hình khối, không phải bằng biển diễn giải
Cùng văn phòng T.C.L, tại Vườn thực vật Cranbourne (Melbourne), The Australian Garden — làm cùng Paul Thompson trên khu đất 25ha — dùng chính trải nghiệm đi qua không gian và các hình khối điêu khắc để kể câu chuyện địa chất, khí hậu khô hạn của nước Úc, thay vì dùng bảng biển. Việt Nam có tài nguyên thực vật bản địa nhiệt đới phong phú không kém, nhưng phần lớn công viên đô thị hiện nay vẫn ưu tiên cây nhập hoặc kiểu vườn cắt xén theo mẫu châu Âu. Chi tiết đầy đủ ở bài về T.C.L.
Chống chịu khí hậu — chống ngập và làm mát đô thị
Giấu cả một hệ thống làm mát, thu nước mưa vào hình dáng một cái cây
Supertree Grove tại Gardens by the Bay, Singapore (thắng thi tuyển 2006, mở cửa 29/6/2012, do Grant Associates thiết kế) gồm 18 "siêu cây" thép cao từ 25 đến 50m, 12 cây tập trung ở cụm chính. Theo Dezeen, hạ tầng làm mát của hai nhà kính Cooled Conservatory bên cạnh — gồm hệ thống thông gió, thu nước mưa và tấm pin mặt trời — được giấu vào thân các cây thép này, biến thiết bị cơ điện thành cảnh quan thay vì che giấu dưới đất. Đây là cách cảnh quan đảm nhận vai trò hạ tầng kỹ thuật ở đúng nghĩa đen, không phải ẩn dụ. Chi tiết đầy đủ ở bài về Grant Associates.
Giấu hạ tầng kỹ thuật xuống dưới sàn, thay vì để lộ trên mặt vườn
Ở một quy mô hoàn toàn khác — một sân thượng cơ điện bỏ hoang tại Thẩm Dương, Trung Quốc — TROP: terrains + open space giải bài toán OPUS ONE (hoàn thành 2023) bằng cách giấu toàn bộ thiết bị cơ điện vào một khối kỹ thuật trung tâm, che bằng mặt lưới kim loại liền mạch, và nâng sàn đều 450mm để có đất trồng cây, theo hồ sơ dự thi Landezine International Landscape Award. Cùng văn phòng, dự án Yanlord Arcadia Sunken Garden - Lacy Steps ở Thượng Hải (2024, 590m²) biến một cầu thang lưu thông thuần tuý giữa các khối nhà thành điểm dừng chân, theo ArchDaily. Chi tiết đầy đủ ở bài về TROP.
Cảnh quan-nghệ thuật và công bằng không gian công cộng
Một khu vườn làm bằng bánh mì bagel định hình cả một sự nghiệp
Boston, 1979. Martha Schwartz đặt hai hàng bánh mì bagel phủ vẹc-ni trước sân nhà riêng thay cho hàng cây bụi cắt xén kiểu vườn Pháp truyền thống. Bagel Garden gây tranh cãi không phải vì kích thước hay vị trí, mà vì một kiến trúc sư cảnh quan dám dùng vật liệu phi truyền thống để đặt câu hỏi: cảnh quan có phải lúc nào cũng phải "tự nhiên"? Gần hai mươi năm sau, cùng ngôn ngữ hình khối lặp lại và màu sắc chủ động đó xuất hiện ở Jacob Javits Plaza (New York, hoàn thành 1997) — trên chính khu đất từng đặt tác phẩm điêu khắc Tilted Arc bị dỡ bỏ vì làm mất chức năng sử dụng của quảng trường. Chi tiết đầy đủ ở bài về Martha Schwartz Partners.
Một cuộc thi quốc tế chỉ giao đúng điểm đầu nguồn trong cả một dòng kênh 11km
ChonGae Canal Point Source Park, do Mikyoung Kim Design thiết kế, chỉ chiếm 91.000 m² tại điểm khởi nguồn của kênh Cheonggyecheon (Seoul) — nơi nước thải đã qua xử lý và nước mưa thu gom bắt đầu chảy ra, trong khi cả dự án phục hồi kênh dài gần 11km có nhiều đơn vị khác cùng tham gia theo từng đoạn. Yêu cầu biểu tượng của cuộc thi là gợi lại viễn cảnh thống nhất hai miền Triều Tiên — chín điểm tiếp cận dòng nước được dẫn sáng bằng cáp quang luồn trong đá vào ban đêm. Việc một không gian công cộng nhỏ được thiết kế kỹ tới từng chi tiết ánh sáng, thay vì chỉ là lối đi phụ trợ, là cách đặt vấn đề công bằng tiếp cận không gian công cộng theo hướng cụ thể, không phải khẩu hiệu. Chi tiết đầy đủ ở bài về Mikyoung Kim.
Hai chủ đề khác và phần đối chiếu với Việt Nam
Thiết kế-chế tạo tích hợp (design-build) — khi văn phòng cảnh quan tự đóng luôn cái nó vẽ
Earthscape, công ty thiết kế-chế tạo sân chơi có trụ sở tại Elmira, Ontario (Canada), không dừng ở bản vẽ rồi giao nhà thầu khác thi công: đội thiết kế, kỹ sư, thợ thủ công và đội lắp đặt làm việc cùng một chỗ tại xưởng ở Wallenstein, tự cắt, tự lắp cấu kiện gỗ trước khi ra công trường. Với một hạng mục mà sai số thi công ảnh hưởng trực tiếp tới an toàn trẻ em — độ chắc mối nối, độ nhẵn bề mặt — kiểm soát cả chuỗi từ vẽ tới đóng là một chủ đề riêng, tách khỏi câu chuyện thẩm mỹ.
Mô hình sở hữu nhân viên (ESOP) — vì sao một văn phòng có thể giữ vị trí lớn nhất thế giới suốt 60 năm
SWA Group vận hành theo mô hình ESOP: cổ phần công ty do chính nhân viên nắm giữ, không có cổ đông bên ngoài chi phối hướng đi. Cộng với cấu trúc 8 văn phòng độc lập (Houston, Dallas, Los Angeles, Laguna Beach, San Francisco, Sausalito, Thượng Hải, và SWA/Balsley ở New York), mô hình này cho phép văn phòng vừa theo đuổi một dự án 526ha kéo dài hơn một thập kỷ (Irvine Great Park, California), vừa nhận dự án tuyến tính ngắn hạn như Buffalo Bayou Park cùng lúc. Đây là chủ đề ít được nhắc trong giới thiết kế nhưng quyết định trực tiếp việc một văn phòng cảnh quan có tồn tại được qua nhiều thế hệ hay không.
Chủ đề nào đã có ở Việt Nam, chủ đề nào chưa
Xếp mười chủ đề trên cạnh thực hành trong nước sẽ thấy một đường ranh khá rõ. Cảnh quan hạ tầng và chống ngập đô thị đã bắt đầu xuất hiện trong các đồ án quy hoạch có yếu tố mặt nước — nhưng phần lớn vẫn đi theo trình tự cũ: kỹ sư hạ tầng quyết cao độ và hệ thoát nước trước, cảnh quan vào sau để phủ cây lên một mặt bằng đã cố định, thay vì đọc bài toán kỹ thuật trước khi vẽ concept như cách Governors Island hay Buffalo Bayou Park đã làm.
Cảnh quan bản địa gần như còn bỏ trống: nguồn cây nhiệt đới bản địa ở Việt Nam không thiếu, nhưng công viên đô thị hiện nay vẫn ưu tiên cây nhập hoặc mô hình vườn cắt xén kiểu châu Âu — chưa có một dự án công khai nào dựng cả một khu vực để kể câu chuyện sinh thái bản địa theo cách National Arboretum Canberra đã làm.
Ngược lại, bài toán "giấu kỹ thuật xuống dưới sàn" của TROP lại rất gần với công việc hằng ngày ở Việt Nam: sân thượng căn hộ, sảnh chung cư, khu bán hàng dự án bất động sản — đúng loại việc mà phần lớn KTS cảnh quan trong nước đang làm, chỉ khác ở việc có đang chủ động tính toán kết cấu và cơ điện trước khi vẽ mặt bằng cây xanh hay không.
Thiết kế-chế tạo tích hợp và mô hình sở hữu nhân viên gần như chưa có đất diễn ở quy mô văn phòng cảnh quan Việt Nam hiện nay — cả hai đòi hỏi quy mô đầu tư và thời gian tích luỹ (Earthscape cần một xưởng chế tạo riêng, SWA cần 60 năm để ESOP phát huy tác dụng) mà phần lớn văn phòng trong nước, còn ở giai đoạn vài năm tới vài chục năm tuổi, chưa tới ngưỡng đó.
Cách đọc mười chủ đề này không phải để chọn ra một chủ đề "đúng" rồi theo. Buffalo Bayou Park và Governors Island giải bài toán kỹ thuật ở quy mô hàng chục héc-ta; OPUS ONE giải cùng loại bài toán hạ tầng ở quy mô một sân thượng vài trăm mét vuông. Cùng một nguyên lý — đọc điều kiện kỹ thuật của khu đất trước khi vẽ, để cảnh quan gánh luôn vai trò hạ tầng thay vì chỉ phủ lên trên — áp được cho cả hai đầu quy mô đó. Với phần lớn KTS cảnh quan Việt Nam đang làm việc ở quy mô gần với TROP hơn là gần với Grant Associates, đây mới là chỗ đáng nhìn kỹ, không phải quy mô đầu tư hay tên tuổi văn phòng.
Vui lòng ghi "Nguồn: canhquan.net" khi sao chép.