Hương và sắc khu vườn theo phong thủy

Khu vườn được cảm nhận qua cảm xúc và các giác quan: hương thơm, màu sắc, cảm giác khi chạm nhẹ vào bông hoa, cành lá. Phong thủy sân vườn gán cho từng giác quan một vai trò riêng trong việc tạo sinh khí — đó là quan niệm truyền thống, không phải điều đo được bằng dụng cụ. Cái đo được là đặc tính thật của cây: mùi hương tỏa ra lúc nào, hoa nở mùa nào, lá có kết cấu gì khi chạm vào.

Ví dụ cho sự khác nhau đó: câu kiểu "trồng loại cây này ở hướng này để hút tài lộc, dưỡng khí" là một phát biểu tín ngưỡng — không có phép đo nào kiểm chứng lại được. Ngược lại, câu "hoa hồng damask tỏa hương đậm nhất vào chiều tối ẩm" hay "cỏ xạ hương chịu được giẫm đạp nhẹ nên trồng ven lối đi" là đặc tính sinh lý, kiểm lại được bằng cách ra vườn quan sát hoặc tra tài liệu làm vườn. Phần dưới giữ khung 5 giác quan mà phong thủy sân vườn hay dùng để trình bày, nhưng ở mỗi mục sẽ tách rõ: đoạn nào là cách nhìn theo quan niệm, đoạn nào là đặc điểm cây cối đo được — không gộp hai loại phát biểu này thành một câu khẳng định chung.

Thị giác: giác quan lấn lướt nhất trong vườn phong thủy

Ấn tượng thị giác tức thời do cây cối hoặc luống hoa tạo ra không tùy thuộc việc có thích nhìn chúng hay không. Trong một khu vườn được thiết kế theo phong thủy, thị giác thường thể hiện vai trò lấn lướt hơn các giác quan khác — đây là cách nhìn theo quan niệm phong thủy, khác với việc đo lường độ sáng hay diện tích tán lá.

Quan sát một cây sẽ thấy hình dáng thân cây, cách đâm cành, tỏa nhánh và độ đan xen của tán lá; nhìn kỹ hơn sẽ thấy hoa văn trên vỏ cây và cả những sinh vật nhỏ đang trú trên cây. Đây là quan sát thực vật thuần túy, ai cũng kiểm lại được bằng mắt.

Cách liên tưởng bóng cây lúc hoàng hôn thành hình ảnh một cụ già, hay đặt tên cảnh vật kiểu "lão ông đội nón đỏ hồng", thuộc về truyền thống thẩm mỹ và triết lý Trung Hoa cổ — một cách nhìn văn hóa, không phải một mô tả kỹ thuật về cái cây.

Về mặt thực hành, để khu vườn luôn có nét đặc sắc quanh năm bất kể mùa, có mấy cách bố trí cây trồng: bố trí các cây nở hoa vào những thời điểm khác nhau thành từng lớp riêng biệt; trồng các hoa cùng màu nhưng khác thời kỳ ra hoa thành lớp kế tiếp nhau; trồng xen các loại hoa có thời điểm nở khác nhau; trồng nhiều loại hoa có thời kỳ ra hoa kéo dài và màu sắc rực rỡ; và trồng cây lâu năm xen vào giữa các lớp cây theo mùa. Vườn bừa bộn nhìn từ trong nhà ra dễ trở thành ấn tượng quấy rầy tâm trí — đây là quan sát tâm lý học môi trường thông thường, không riêng gì phong thủy.

Âm thanh: lọc bớt tiếng ồn, giữ lại tiếng của tự nhiên

Cây trồng và hàng giậu làm giảm bớt tiếng ồn máy móc và xe cộ lọt vào vườn, nhưng không triệt tiêu hoàn toàn — đây là hiệu ứng vật lý của khối lá đặc, đo được bằng cách so âm lượng trước và sau hàng cây.

Tiếng chim hót luôn được chào đón, trừ tiếng kêu the thé của quạ hay tiếng rù rì lặp lại của chim bồ câu. Chọn giống cây trồng cẩn thận — cây có quả chín mọng, có hạt, và tránh phun thuốc trừ sâu để côn trùng nhỏ còn sống làm nguồn thức ăn — có thể mời gọi nhiều loài chim nhỏ đến vườn. Tiếng vo ve của ong cũng đến từ việc trồng thêm giống cây chúng ưa thích.

Tiếng nước chảy róc rách và tiếng xào xạc khi có gió lùa qua bụi tre, cây liễu hay bụi cỏ cao là hai nguồn âm thanh tự nhiên hay được tận dụng. Đây cũng là hai âm thanh phong thủy sân vườn hay nhắc tới như dấu hiệu của sinh khí lưu chuyển, nhưng đơn giản chúng là hiện tượng vật lý: nước chảy va vào vật cản tạo âm, lá khô cọ vào nhau khi có luồng khí đi qua. Nhạc cụ gió như đàn hạc gió, khánh nhạc gỗ hoặc vỏ sò nên đặt gần nơi ngồi và gần nhà, để không át mất các thanh âm thật của tự nhiên. Vào đầu mùa thu, lá rụng chưa cần quét sạch ngay — tiếng lá vỡ vụn dưới chân là một loại âm thanh của vườn, không phải rác cần dọn tức thì.

Xúc giác: giác quan hay bị bỏ quên nhất trong vườn

Xúc giác là giác quan thường không được quan tâm trong khu vườn. Cần cẩn thận với hóa chất phun trên lá và đeo găng tay khi cần, nhưng bỏ hẳn việc dùng tay moi đất khi trồng hạt giống, vùi mặt vào đám lá tùng sau mưa để ngửi mùi ngai ngái, hay chải ngón tay lên bụi hương thảo và oải hương mỗi khi đi ngang — là mất luôn phần tiếp xúc trực tiếp với đất. Phong thủy sân vườn coi việc chạm tay vào đất là cách kết nối với sinh khí; còn về mặt vật lý, đây đơn giản là cách duy nhất để nhận ra kết cấu thật của từng loại lá, thứ không thấy được chỉ bằng mắt.

Lá cây mang lại nhiều cảm giác khác nhau khi chạm vào: lông mao mềm của cây Verbascum, bề mặt phẳng lạnh của cỏ băng, hay bề mặt thô ráp của thảm cỏ xạ hương lùn — mỗi loại lá một kết cấu riêng, phân biệt được bằng tay, không cần nhìn.

Vị giác: phần vườn ăn được

Hương vị của rau trái trồng ở vườn nhà là thứ khó thay thế, và có thể ươm trồng chỉ trong những khoảnh đất nhỏ. Hàng rau xà lách trồng cạnh nhau ở rìa vườn đủ cung cấp cho các tháng hè; cây lấy củ (cành và rễ thấp) chiếm ít chỗ; cây thân thẳng một gốc trồng được trong chậu đặt gần chỗ ngồi.

Táo mới hái trong tiết nắng ấm, cà chua hái từ giàn xuống, rau thơm trồng gần nhà (lá chanh, me chua đất, cần lá thơm, húng quế, mùi tây) đều mang mùi vị khó quên — đây là phần vườn tác động trực tiếp lên vị giác, tách hẳn khỏi ý nghĩa phong thủy của vị trí trồng. Vị trí đặt luống rau theo phong thủy có thể mang một ý nghĩa tượng trưng riêng, nhưng vị ngọt của quả chín hay hương của lá húng quế vò ra thì không đổi dù đặt luống ở hướng nào.

Khứu giác: mùi hương nên phảng phất, không nên áp đảo

Không mùi hương tổng hợp nào sánh được với mùi hoa hồng damask hay kim ngân dại. Niềm hân hoan của mùi hương trong vườn nằm ở sự phảng phất — buổi chiều tối ẩm ướt lúc hoa sắp tàn, hương thơm đậm đà tràn vào nhà và lấn át các mùi hương khác đang tỏa ra trong vườn. Đặc điểm này giải thích vì sao vườn phong thủy thường khuyên tránh trồng quá nhiều loài có hương mạnh cạnh nhau — không phải vì lý do huyền bí, mà vì mùi mạnh nhất luôn lấn át hết các mùi còn lại.

Hoa loa kèn Tây Tạng và kinh giới ô là hai ví dụ của nhóm tỏa hương lan rộng trong không gian mà không cần chạm vào. Có cây khác cần đặt gần lối đi để giải phóng hương thơm khi có người đi ngang qua chạm phải, như cam Mễ hay bạch đàn. Có cây không "phản đối" khi bị giẫm đạp — nhóm này phù hợp trồng trên hoặc gần lối đi.

Bảng cây theo từng giác quan

Bảng trên chỉ ghi đặc tính vật lý của từng cây — mùi, kết cấu lá, mùa nở, phản ứng khi chạm hoặc giẫm — tách khỏi ý nghĩa tốt xấu mà phong thủy gán cho vị trí hay hướng trồng. Muốn phối theo phong thủy hay không là lựa chọn riêng; đặc tính cây thì luôn kiểm lại được ngoài vườn. Ví dụ, việc chọn cây theo hướng cụ thể để "cân bằng âm dương" là một quyết định thuộc về quan niệm, còn việc một loài cây có chịu được giẫm đạp, có tỏa hương về đêm hay ban ngày, có cần đất thoát nước tốt hay không — đều là dữ kiện có thể tra lại trong tài liệu làm vườn hoặc quan sát trực tiếp, không phụ thuộc việc có tin phong thủy hay không.

Bốn loài trong bảng có nguồn thực vật học cụ thể, đáng tách riêng để dùng khi bố trí lối đi. Theo RHS, cỏ xạ hương lùn (Thymus) chịu giẫm đạp nhẹ nên trồng ngay trên hoặc sát mép lối đi — mỗi bước chân chạm nhẹ vào lá là đủ giải phóng tinh dầu, không cần tách thành luống riêng. Cúc La Mã 'Treneague' (Chamaemelum nobile), cũng theo RHS, là giống không ra hoa, cao 5–10 cm, dùng thay thảm cỏ thường ở những lối đi ít người qua lại, vì chịu giẫm đạp tương tự cỏ xạ hương. Cam Mễ (Choisya ternata), theo RHS, ra hoa cuối xuân đến đầu hè và có thể ra thêm một đợt hoa thứ hai sau khi cắt tỉa ở khí hậu ôn hoà — cả hoa lẫn lá đều toả mùi cam khi vò, nên hợp trồng ở chỗ người đi ngang chạm tay được vào lá, không phải đợi hoa nở mới có hương. Kinh giới ô (Origanum vulgare), theo Woodland Trust và Go Botany, nở hoa từ giữa hè tới đầu thu, lá có tuyến tinh dầu toả mùi ấm nồng khi vò — cùng cơ chế với cam Mễ, phải chạm mới dậy mùi chứ không lan xa như hoa hồng damask hay kim ngân dại. Bạch đàn cũng thuộc nhóm phải chạm mới có mùi, nên trồng gần lối đi để người qua lại tiện đưa tay vò lá, cùng cách bố trí với cam Mễ. Bốn đặc tính này — chịu giẫm, mùa nở, cần chạm mới dậy mùi — đều tra lại được ở RHS hoặc Woodland Trust, tách hẳn khỏi việc phong thủy có gán ý nghĩa tốt xấu cho từng loài hay không.