Cách đây vài năm, cứ muốn một thứ gì trông thời thượng thì đặt lên đó một biểu tượng hình chim. Chim xuất hiện khắp mọi nơi, tới mức series truyền hình châm biếm "Portlandia" (đạt giải thưởng về tính châm biếm ở Oregon) từng làm hẳn một vở kịch chế nhạo trào lưu này, tên là "Put a Bird on It" — nội dung xoay quanh việc cứ thấy một món đồ trông đơn điệu là gắn ngay hình con chim lên cho có vẻ đặc biệt.
Kiến trúc sư đang làm điều tương tự, nhưng với cây cối. Muốn một tòa nhà chọc trời trông hợp thời và bền vững thì đặt vài cái cây lên nóc, hoặc tốt hơn là hàng tá cây, càng nhiều càng tốt. Nhiều ý tưởng nhà chọc trời được trang trí bằng cây: trên mái, trên sân thượng, trong các ngõ ngách, trên ban công — cây khắp nơi, theo chiều dọc hay chiều ngang, từ mặt đất hay trên cao, gần như bất cứ đâu cũng có thể trồng cây được, trên bản vẽ.
Bản vẽ đầy cây, công trình thật thì gần như không có
Hàng chục dự án nhà chọc trời phủ cây được vẽ ra, nhưng ngoài thực tế gần như chưa có tòa nào được xây đúng như bản vẽ. Hai ví dụ hay được đưa vào phối cảnh là Le Cinq Office Tower (Neutelings Riedijk Architects) và Pentominium (Murphy/Jahn) — cả hai đều dừng ở hình dựng, cây phủ kín các tầng cao trong ảnh render nhưng không xuất hiện trong công trình xây thật. BioMilano là một ngoại lệ được nhắc tới, nhưng công trình vẫn chưa hoàn thành. Nếu một tòa nhà như vậy thực sự được xây, khả năng cao là toàn bộ cây sẽ chết héo trước khi kịp phát triển đến mức "hoàn vốn đầu tư" như các bản phân tích đầu tư kỳ vọng.
Điều này thật là phi lý. Tại sao kiến trúc sư cứ vẽ chúng trên các công trình của họ chứ? Làm ơn dừng cái việc thêm cây vào có được không nhỉ?Quỳnh Thư — Kienviet.net (dịch từ Archdaily)
Vì sao trọng lực và thời tiết trên cao là vấn đề thật
Mọi vật trên Trái Đất đều chịu tác động của trọng lực — công trình, con người, cây cối, không có ngoại lệ, trừ mấy con chim bay trên trời. Ở độ cao vài trăm feet, cây còn phải chịu thêm thời tiết khắc nghiệt hơn hẳn mặt đất: nóng, lạnh, gió mạnh, mưa tạt, mưa đá, tuyết quật. Cây trong thành phố ở dưới đất vốn đã khó sinh tồn; khó tưởng tượng bằng cách nào ở độ cao 500 feet, cây lại có thể sống sót trong môi trường khắc nghiệt hơn rất nhiều lần so với mặt đất. Sky Village in Rødovre (MVRDV) là một đề xuất khác cùng dạng — tháp dân cư với cây phủ dày trên các tầng cao trong phối cảnh, cũng nằm trong nhóm dự án chưa triển khai đúng như hình vẽ ban đầu.
Gió là tác nhân khắc nghiệt nhất trên độ cao
Cây trên đỉnh núi thường ngã chúi nhào theo hướng gió — ai cũng từng thấy cảnh này, và đây là biểu hiện dễ nhận ra nhất, nhưng không phải tác động hại nhất. Gió còn làm xáo trộn lớp không khí mỏng bao quanh lá, cuốn đi các hạt khí cần thiết và cản trở quá trình hô hấp của cây. Với thực vật, lớp biểu bì (mặt biên) là nơi kiểm soát hơi nước; sự thoát hơi nước và trao đổi không khí được thực hiện qua các lỗ nhỏ trên mặt biên gọi là lỗ khí. Trong điều kiện bình thường, cây phát triển tốt nhờ cơ chế hoạt động trơn tru của lớp biên này. Nhưng thực vật sống ở nơi nhiều nắng, gió thường phải thích nghi khác đi để đối phó với điều kiện khắc nghiệt: mọc thêm lông trên lá, diện tích mặt lá to hơn — và vì vậy thường không còn cao, xanh, đẹp đẽ như trong các bản vẽ kiến trúc.
Nhiệt độ bề mặt lá tăng vọt khi không có bóng che
Nhiệt độ cực lạnh giết cây bằng cách đóng băng toàn bộ mô sống bên trong; nhiệt độ cực nóng giết cây theo cách khác. Để làm mát, cây mở lỗ khí và giải phóng hơi nước — nếu còn nước để thoát. Nhưng cái gì cũng có giới hạn, và sau một ngưỡng nhiệt độ nào đó, hệ thống thoát hơi sẽ bị phá vỡ. Điều đáng chú ý là nhiệt độ đang xét ở đây là nhiệt độ trên bề mặt lá, tức là nhiệt độ ngay sát chiếc lá, chứ không phải nhiệt độ không khí chung quanh. Bề mặt lá, đặc biệt dưới ánh sáng trực tiếp của mặt trời, nhất là với cây nằm ở phần không có bóng mát của các tòa nhà chọc trời, thì nhiệt độ bề mặt lá còn cao hơn rất nhiều — có khi tăng hơn mức bình thường tới 14 độ ở một số loài thực vật đặc biệt.
Bảo dưỡng — bài toán không nằm trên bản vẽ
Sau cùng, ở đây còn gặp phải vấn đề về chăm sóc và bảo dưỡng: làm thế nào những cái cây này được tưới nước và bón phân, làm thế nào để thay thế chúng, và sau bao lâu thì phải thay một lần. Việc này rất tốn công sức, trong thực tế đòi hỏi phải theo dõi liên tục, thậm chí thường xuyên hơn nữa so với cây trồng dưới đất. Trồng cây là một chuyện, còn việc lựa chọn cây nào có sức chịu đựng cao nhưng chi phí chăm bón thấp mới là vấn đề — phần lớn cây không thích nghi tốt với môi trường ở các tòa nhà chọc trời.
Vài dự án cây xanh trên cao đã sống được — và vì sao
Không phải mọi dự án cây trên cao đều dừng ở bản vẽ. Bosco Verticale ở Milan (Stefano Boeri Architetti, hoàn thành 2014) trồng khoảng 800 cây thân gỗ cỡ trung và lớn cùng hàng nghìn cây bụi, cây leo trên ban công hai tòa tháp cao 80–112 m. Theo phỏng vấn của Stefano Boeri đăng trên Dezeen (2025), khoảng 10 trên 800 cây phải thay trong 10 năm vận hành đầu tiên — tỷ lệ chết dưới 2%, và số cây thay thế sau đó sống và phát triển tốt.
Cách công trình này tồn tại được nằm ở phần vận hành chứ không phải phần thiết kế ban đầu. Toàn bộ phần ban công trồng cây không bán riêng cho từng chủ căn hộ, để một đội quản lý trung tâm phụ trách toàn bộ chế độ chăm sóc chứ không phụ thuộc ý muốn của từng người. Cây được tưới bằng hệ thống nhỏ giọt tự động; ban công được người làm vườn chăm sóc mỗi ba đến bốn tháng; và mỗi năm một lần, đội arborist leo dây (rope access) đu quanh mặt đứng tòa nhà để cắt tỉa và kiểm tra sức khỏe từng cây (theo hồ sơ case-study của AIPH — Association Internationale d'Horticulture Producteurs). Cây có bộ rễ đã phát triển mà chết đi được thay bằng cây cùng loại, cỡ lớn nhất có thể đưa lên được, và mỗi sân thượng có cần cẩu riêng để phục vụ việc cắt tỉa, thay thế tán lá khi cần. Chi phí bảo dưỡng, theo mô tả của dự án, tương đương một tòa nhà có sân thượng thông thường, dù mức độ chăm sóc đòi hỏi cao hơn nhiều.
Nói cách khác, Bosco Verticale không chứng minh cây sống tốt tự nhiên ở độ cao — nó chứng minh cây sống được khi có một bộ máy bảo dưỡng chuyên biệt chạy suốt vòng đời công trình, và chi phí đó không nằm trong ngân sách xây dựng ban đầu mà nằm trong phí vận hành hàng năm.
Giải pháp thay thế: cây sát mặt đất và mái xanh thấp tầng
PARKROYAL Collection Pickering ở Singapore (kiến trúc sư WOHA) chọn hướng khác: thay vì đưa cây thân gỗ lớn lên đỉnh tháp, công trình bố trí các sky garden cao bốn tầng xen giữa khối phòng, ở độ cao vừa phải chứ không phải đỉnh tháp, với tổng diện tích cây xanh khoảng 15.000 m² trải trên nhiều mức của công trình. Hơn 50 loài cây và cây bụi được dùng, chọn theo tiêu chí ít cần chăm sóc, vừa che nắng cho mặt hướng tây vừa cải thiện chất lượng không khí trong nhà. Nước mưa thu từ các tầng trên chảy xuống tưới cho bồn cây tầng dưới nhờ trọng lực, không cần chạy bơm liên tục; đèn trồng cây và chiếu sáng cảnh quan chạy bằng pin quang năng lắp trên mái.
So với việc đặt cây thân gỗ lớn trên đỉnh tháp — nơi gió mạnh nhất, nắng gắt nhất và khó tiếp cận bảo dưỡng nhất — cách bố trí sky garden nhiều tầng, độ cao vừa phải, chọn cây bụi và dây leo thay vì cây gỗ lớn, cộng với hệ tưới không cần bơm liên tục, là hướng giảm rủi ro mà vẫn giữ được mật độ xanh cao cho toàn công trình.
Hướng đi này giữ được mật độ xanh cao mà không đặt cây thân gỗ lớn vào vùng gió mạnh và nắng gắt nhất của tòa nhà — chỗ mà bài toán sinh lý thực vật khó giải nhất. Cây xanh dưới mặt đất và mái xanh thấp tầng (extensive green roof) vẫn là phương án ít rủi ro hơn cho phần lớn dự án không có ngân sách vận hành như Bosco Verticale, vì mái xanh mỏng chỉ nặng khoảng 60–150 kg/m² khi bão hòa nước, dùng loài cây thấp, rễ nông, ít cần cắt tỉa định kỳ và không đòi hỏi đội bảo dưỡng chuyên biệt leo dây.
Đặt cạnh nhau, Bosco Verticale và PARKROYAL Pickering cho hai câu trả lời khác nhau cho cùng một câu hỏi "làm sao có nhiều cây trên một tòa nhà cao": một bên chấp nhận chi phí vận hành lớn để giữ cây thân gỗ ở gần đỉnh tháp, một bên tránh hẳn rủi ro đó bằng cách đưa mảng xanh xuống độ cao vừa phải và đổi sang loài ít đòi hỏi hơn. Cả hai đều là công trình đã xây và vận hành thật, khác hẳn phần lớn phối cảnh cây phủ kín nóc nhà chọc trời vẫn chỉ tồn tại trên bản vẽ.
Việc chọn giữa hai hướng đó phụ thuộc ngân sách vận hành dài hạn của chủ đầu tư, không phải phụ thuộc việc kiến trúc sư có vẽ đẹp hay không. Một bản vẽ đẹp không tự động kéo theo một hệ thống bảo dưỡng đủ mạnh để nuôi sống số cây trong đó.
Vui lòng ghi "Nguồn: canhquan.net" khi sao chép.