KATHRYN GUSTAFSON — Người vẽ cảnh quan bằng đất sét trước khi vẽ bằng bút

Từ nhà tạo mẫu thời trang thành kiến trúc sư cảnh quan

Kathryn Gustafson sinh năm 1951 ở Yakima, một thung lũng nông nghiệp khô ở bang Washington, nơi đất canh tác chỉ xanh được nhờ một mạng lưới kênh dẫn nước chạy khắp thung lũng. Ở tuổi 18, Gustafson vào Đại học Washington nhưng chỉ học một năm, rồi chuyển sang Học viện Công nghệ Thời trang ở New York để lấy bằng thiết kế thời trang.

Sau khi tốt nghiệp, Gustafson sang Paris làm nhà thiết kế thời trang, rồi đổi hướng: theo học kiến trúc cảnh quan tại École Nationale Supérieure de Paysage ở Versailles. Trong một buổi giảng tại Đại học Harvard, Gustafson kể lại rằng chính khu vườn Versailles đã cho bà thấy quy mô, tỷ lệ và cách một cảnh quan tổng thể được phân rã thành từng phần nhỏ — điều sau này lặp lại trong cách làm việc của bà.

Ra trường, Gustafson gặp khó khi xin việc ở các văn phòng có sẵn, nên tự mở công ty riêng tại Paris một năm sau tốt nghiệp. Văn phòng Paris đó tồn tại 17 năm, trước khi Gustafson chuyển trọng tâm sang London, hợp tác cùng kiến trúc sư Neil Porter.

Hai văn phòng, hai lục địa

Văn phòng London chính thức mang tên Gustafson Porter từ năm 1997. Từ tháng 1/2017, tên đổi thành Gustafson Porter + Bowman, ghi nhận vai trò của Mary Bowman — gia nhập công ty từ năm 2002 — trong quá trình phát triển của văn phòng; các đối tác hiện gồm Kathryn Gustafson, Neil Porter, Mary Bowman, Sibylla Hartel và Donncha O'Shea.

Ba năm sau khi mở văn phòng London, Gustafson trở thành đối tác sáng lập của Gustafson Guthrie Nichol tại Seattle, chính thức thành lập năm 2000 để đáp ứng nhu cầu công việc tại Mỹ khi bà quay về nước. Cả hai văn phòng cùng theo đuổi cách tiếp cận nhiều lớp: mỗi thiết kế phải trả lời được các yếu tố bên ngoài — địa hình, khí hậu, lịch sử địa điểm, thói quen của người dùng — trước khi tính đến hình thức bề mặt.

Một mốc gần đây: tháng 4/2026, sau 28 năm giữ vai trò Founding Partner của Gustafson Porter + Bowman, Gustafson lùi lại thành cố vấn — vẫn đứng tên Founder nhưng không còn trực tiếp điều hành văn phòng.

Đài tưởng niệm Diana — vòng nước không có điểm bắt đầu rõ ràng

Đài tưởng niệm Diana, Công nương xứ Wales, đặt tại Hyde Park (London), do Cục Văn hoá, Truyền thông & Thể thao Anh làm chủ đầu tư, hoàn thành năm 2004 với kinh phí 3,6 triệu bảng Anh — không phải một khoản tiền Việt như một số bản dịch cũ từng ghi nhầm. Công trình rộng khoảng 5.600 m², hình một vòng oval bằng đá granite Cornish, nước chảy từ điểm cao nhất theo hai hướng ngược nhau rồi hội tụ lại ở điểm thấp nhất.

Ý đồ thiết kế được chính văn phòng Gustafson Porter mô tả là để dòng nước đi qua nhiều trạng thái khác nhau trên cùng một vòng — chỗ chảy êm, chỗ xoáy, chỗ bọt tung — nhằm gợi lại tính cách phức tạp của một con người, thay vì dựng một bức tượng tĩnh. Đây cũng là công trình mà giới nghề hay nhắc khi nói về cách Gustafson dùng nước như một chất liệu điêu khắc, thay vì chỉ là yếu tố trang trí.

Lurie Garden — mảnh đất trồng của Millennium Park

Lurie Garden nằm trong Millennium Park, Chicago, do Gustafson Guthrie Nichol thiết kế cảnh quan tổng thể, phối hợp với Piet Oudolf phụ trách phần chọn và bố trí cây trồng lâu năm. Công trình hoàn thành năm 2004, do Chicago Park District làm chủ đầu tư, với kinh phí xây dựng 13,2 triệu đô la Mỹ và một quỹ bảo trì 10 triệu đô la Mỹ đi kèm — một bản dịch cũ từng nhầm đơn vị này thành "đồng", làm sai lệch con số hàng chục nghìn lần.

Theo bảng dữ kiện chính thức của Lurie Garden, khu vườn có tổng diện tích khoảng 5 mẫu Anh (acre), tương đương gần 2 ha, trong đó phần trồng cây khoảng 2,5 mẫu Anh (~1 ha). Số loài cây thân thảo lâu năm được ghi nhận là 193 loài, cùng 43 loài cây gỗ và cây bụi, 28 loài cỏ và họ cói, 55 loài cây củ — chứ không phải con số "138 loài" từng xuất hiện ở một bản dịch cũ mà không nguồn chính thức nào của Lurie Garden xác nhận.

Một chi tiết đáng chú ý: hàng rào cây cao khoảng 4,5 m chạy dọc hai cạnh khu vườn, được gọi là "Shoulder Hedge", lấy ý từ câu thơ của Carl Sandburg mô tả Chicago là "thành phố với đôi vai rộng" (city of the big shoulders). Hàng rào này vừa che chắn khu vườn khỏi tiếng ồn giao thông, vừa tạo một lớp nền tối để luống hoa phía trước nổi bật.

Sân trong Kogod — làm việc chung với kiến trúc sư

Sân trong Robert và Arlene Kogod của Bảo tàng Mỹ thuật Quốc gia Smithsonian (Washington D.C.) là dự án phối hợp giữa Foster + Partners (mái kính) và Gustafson Guthrie Nichol (cảnh quan bên trong), hoàn thành năm 2007. Diện tích sân khoảng 28.000 ft² (gần 2.600 m²). Điểm khó của dự án là phải thiết kế một lớp cảnh quan — gồm mặt nước cạn và cây trồng — sống được dưới một mái kính khép kín, nơi nhiệt độ và độ ẩm khác hẳn ngoài trời, trong khi công trình chung quanh là các dãy nhà lịch sử theo phong cách Greek Revival từ thế kỷ 19.

Cách làm việc: mô hình đất sét trước, bản vẽ sau

Một điểm được nhắc lại nhiều lần trong các bài phỏng vấn và bài giảng của Gustafson là thói quen làm mô hình đất sét (clay model) ngay từ giai đoạn ý tưởng, thay vì bắt đầu bằng bản vẽ mặt bằng. Nền tảng điêu khắc giúp Gustafson đọc được cao độ và độ dốc bằng tay trước khi đưa vào bản vẽ kỹ thuật — cách làm được nhắc tới trong buổi phỏng vấn của Hiệp hội Kiến trúc sư Cảnh quan Hoa Kỳ (ASLA) và trong loạt bài giảng công khai tại Đại học Harvard.

Năm 2012, Gustafson nhận giải Arnold W. Brunner Memorial Prize in Architecture của American Academy of Arts and Letters — một giải thường trao cho kiến trúc sư, hiếm khi trao cho người làm cảnh quan.

Một con số bị dịch sai — và bài học khi đọc tư liệu ngoại văn

Một bản dịch tiếng Việt cũ của bài viết về Gustafson từng ghi kinh phí Lurie Garden là "13,2 triệu đồng" — trong khi con số gốc là 13,2 triệu đô la Mỹ, theo dữ liệu công khai của Chicago Park District. Sai một chữ "đô la" thành "đồng" đẩy con số lệch đi khoảng 20.000 lần so với thực tế. Đây là kiểu lỗi hay gặp khi dịch máy xử lý đơn vị tiền tệ: bản dịch giữ đúng con số nhưng đổi sai đơn vị, khiến câu đọc lên vẫn trôi chảy mà sai hoàn toàn về dữ kiện.

Cùng bản dịch đó cũng lẫn cả nội dung của giải Frédéric — chi tiết bảo tàng Kogod bị mô tả thành "kiến trúc Rival của Hy Lạp", vốn là lỗi phiên âm từ "Greek Revival" (phong cách phục hưng Hy Lạp) sang "Rival" (đối thủ) — hai chữ tiếng Anh gần giống nhau về mặt chữ cái nhưng nghĩa hoàn toàn khác.