250ha đồi thông cháy ở Canberra thành vườn thực vật kể chuyện bằng đất, theo tay T.C.L

250ha đồn điền thông cháy sạch trong một trận cháy rừng năm 2003, ngoại ô Canberra. Còn lại một quả đồi trọc, gò lượn sóng, tầm nhìn bao quát toàn cảnh thủ đô. Ai cũng đoán sẽ trồng lại rừng thông. T.C.L — Taylor Cullity Lethlean không làm vậy. Họ dựng một chiến lược mang tên "100 Forests/100 Gardens": một trăm khu rừng đơn loài xen giữa một trăm khu vườn — ArchitectureAU và Landezine cùng mô tả dự án này.

Một trăm khu rừng, một trăm khu vườn

Kate Cullity và Kevin Taylor mở văn phòng năm 1990. Perry Lethlean gia nhập làm giám đốc thứ ba năm 1995, đúng lúc văn phòng mở thêm cơ sở Adelaide bên cạnh trụ sở Melbourne — Landezine ("TCL") và mục Wikipedia "Kate Cullity" cùng ghi nhận mốc đó. Hai cơ sở ấy vẫn còn, tới giờ.

National Arboretum Canberra — chiến lược thay vì bản vẽ đẹp

Khởi động năm 2005, phối hợp cùng Tonkin Zulaikha Greer Architects, mở cửa năm 2013 — Wallpaper* và ArchitectureAU ghi khớp 8 năm triển khai này. 250ha chia thành một trăm khu rừng, mỗi khu chỉ trồng một loài cây, từ loài bản địa Úc tới các loài quý hiếm mang về từ khắp thế giới, xen giữa một trăm khu vườn trình diễn nhỏ hơn.

The Australian Garden, Cranbourne — kể chuyện bản địa bằng hình khối

25ha tại Vườn thực vật Cranbourne, Melbourne. T.C.L cùng Paul Thompson triển khai hai giai đoạn — mở cửa 2005 rồi 2012 — kinh phí hơn 30 triệu AUD, theo Landezine ("The Australian Garden by TCL and Paul Thompson"). Dự án đoạt giải "Landscape of the Year" tại World Architecture Festival hai năm liên tiếp, 2013 và 2014.

Thay vì dùng bảng biển diễn giải để nói về thực vật bản địa Úc, The Australian Garden dùng chính trải nghiệm đi qua không gian và các hình khối điêu khắc để kể câu chuyện khoa học và văn hoá của vùng đất khô hạn. Chủ đề xuyên suốt là sự căng thẳng giữa cảnh quan tự nhiên và tác động của con người lên nó — một câu chuyện được kể bằng đất, đá và cây, không phải bằng chữ.

Đọc địa hình và sinh thái vùng trước khi vẽ

Cả hai dự án đều bắt đầu từ việc đọc kỹ điều kiện tự nhiên của vùng trước khi đặt bút vẽ concept: National Arboretum bắt đầu từ chính địa hình đồi lượn sóng và tầm nhìn để lại sau trận cháy rừng, còn The Australian Garden bắt đầu từ câu hỏi thực vật bản địa vùng khô hạn Úc sống được nhờ cơ chế gì. Quy trình này ngược với cách vẽ concept trước rồi mới chọn cây trồng vào sau — ở đây, loài cây và cách chúng sinh tồn trên vùng đất cụ thể chính là nguyên liệu để dựng hình khối thiết kế.

Đối chiếu với thiết kế công viên ở Việt Nam

Việt Nam có tài nguyên thực vật bản địa nhiệt đới phong phú, nhưng phần lớn công viên đô thị hiện nay vẫn ưu tiên cây nhập hoặc kiểu vườn cắt xén theo mẫu châu Âu, thay vì dựng concept từ chính loài cây và điều kiện đất-nước-khí hậu của khu vực. Cách T.C.L dùng một trận cháy rừng làm điểm khởi đầu cho một trăm khu rừng đơn loài, hay dùng đặc tính chịu hạn của thực vật Úc làm ngôn ngữ thiết kế chính, là một phản chiếu đáng đặt câu hỏi ngược lại: một khu đất trống ở Việt Nam — bãi bồi ven sông, đồi trọc sau khai thác — có thể bắt đầu concept từ chính loài cây bản địa của nó thay vì từ một bản vẽ mượn kiểu vườn nơi khác hay không.

Rymill Park / Murlawirrapurka — giấu hạ tầng xử lý nước mưa vào một vòng đi dạo quanh hồ

Rymill Park, trung tâm Adelaide, Nam Úc, có một hồ cảnh quan là điểm tụ họp cộng đồng — nhưng vì là hệ hồ kín, nước tù đọng khiến tảo nở hoa liên tục. Chủ đầu tư City of Adelaide giao T.C.L một bài toán không chỉ thẩm mỹ: làm sạch nước hồ về lâu dài, không phải xử lý hoá chất tạm thời từng đợt, theo hồ sơ dự án trên tcl.net.au ("Rymill Park / Murlawirrapurka — dự án hồ bền vững"). Công trình phải xong kịp lịch giải đua ngựa Adelaide Equestrian Event tổ chức ngay tại công viên — mốc hoàn thành cụ thể theo năm dương lịch không được ghi trên trang dự án.

Sân chơi Bảo tàng Quốc gia Qatar — kể chuyện vùng vịnh giữa khí hậu sa mạc

Năm 2020, T.C.L thiết kế hai sân chơi cạnh Bảo tàng Quốc gia Qatar tại Doha — "Adventure Ship" và "Cave of Wonders" — cho chủ đầu tư Qatar Museums, đội thiết kế chủ trì gồm Damian Schultz, Peter Ayres, Kar Gan và Mitch Lobb, hợp tác cùng đơn vị chế tạo UAP, theo tcl.net.au. Bài toán không chỉ là chỗ chơi cho trẻ, mà phải kể được lịch sử hàng hải và địa chất vùng vịnh Qatar bằng chính hình khối: hang đá ngầm gọi là "duhul" trong tiếng Ả Rập địa phương, và thuyền buồm dhow cổ truyền của vùng Vịnh.