Khu vườn bagel của Martha Schwartz, bức ảnh gây tranh cãi nhất ngành cảnh quan Mỹ

Sân trước một căn nhà ở Boston, năm 1979. Thay vì luống cây bụi cắt xén kiểu vườn Pháp, Martha Schwartz đặt xuống hai hàng bánh mì bagel phủ vẹc-ni. Mục từ "Martha Schwartz" trên Wikipedia gọi bức ảnh khu vườn nhỏ đó là một trong những hình ảnh gây tranh cãi nhất lịch sử ngành kiến trúc cảnh quan Mỹ — và nó mở đường cho một sự nghiệp kéo dài hơn bốn thập kỷ, đến tận văn phòng ba châu lục hôm nay.

Bốn mươi năm sau, danh mục dự án trông ra sao

Martha Schwartz Partners (MSP) thành lập năm 1990, nay có văn phòng tại London, New York và Thượng Hải — số liệu này lấy được cả từ trang chính thức msp.world lẫn mục Wikipedia về bà. Mở trang danh mục dự án của văn phòng bằng trình duyệt thật ngày 12/9/2026 sẽ thấy một cách trình bày khác lạ so với nhiều văn phòng cùng nhóm đang được giới thiệu: mỗi dự án đều ghi kèm năm, quốc gia và loại hình, chứ không chỉ có tên.

Đây mới là một lát cắt. Danh mục đầy đủ hơn còn có Bagel Garden, Jacob Javits Plaza, Grand Canal Square ở Dublin, Village of Yorkville Park ở Toronto, trụ sở Swiss Re, và quảng trường toà án Minneapolis. Nhìn xuống cột "loại hình" là đủ để bỏ ngay hình dung phổ biến rằng MSP "chuyên làm quảng trường màu sắc": có sân bay, có bệnh viện, có khu nghỉ dưỡng, có cả tác phẩm nghệ thuật đứng độc lập.

Quay lại năm 1979: vì sao bánh mì lại gây chuyện

Ngành cảnh quan Mỹ cuối thập niên 1970 còn nặng quy tắc bố cục vườn châu Âu cổ điển: luống cây cắt tỉa đối xứng, vật liệu tự nhiên, gần như không màu sắc nhân tạo. Wikipedia mô tả việc Schwartz thay luống cây bằng hàng bagel phủ vẹc-ni là một hành động cố ý phá quy tắc, không phải trò đùa ngẫu hứng.

Bagel Garden không có chủ đầu tư nào khác ngoài chính Schwartz — sân nhà riêng của bà. Nghĩa là toàn bộ rủi ro nghề nghiệp khi công bố tác phẩm (bị đồng nghiệp chê, bị xem là không nghiêm túc) đổ lên một mình bà, không ai phải chịu chung. Một cách thử ý tưởng ít tốn kém mà bất kỳ KTS cảnh quan nào, kể cả ở Việt Nam, đều làm được: mượn không gian riêng của bản thân để thử trước khi mang vào dự án có khách hàng.

Mười tám năm sau, cùng ngôn ngữ đó xuất hiện ở New York

Jacob Javits Plaza, hoàn thành năm 1997, là quảng trường rộng 1 mẫu Anh trước toà nhà liên bang Jacob K. Javits ở New York. Trước đó, nơi này từng đặt "Tilted Arc" của Richard Serra — bức tường thép nghiêng gây tranh cãi, cuối cùng bị gỡ vì biến quảng trường thành chỗ lạnh lẽo, khó dùng. Schwartz thay bằng những hàng ghế dài uốn lượn màu xanh lá quanh các gò cỏ hình bán cầu cắt tỉa đều, trả lại cho quảng trường chức năng ngồi nghỉ. Dự án nhận Honor Award của ASLA và giải Thiết kế Cảnh quan của The Parks Council (New York) cùng năm 1997.

Đặt cạnh Bagel Garden, đây vẫn là hình khối lặp lại, màu sắc chủ động, vật liệu không giả vờ "tự nhiên" — chỉ khác quy mô: từ sân vườn cá nhân sang công trình công cộng cấp liên bang. Nơi một tác phẩm điêu khắc thuần nghệ thuật làm mất chức năng sử dụng của không gian, Schwartz đưa vào một thiết kế vừa mạnh về thị giác vừa phục hồi được công năng ngồi nghỉ — không phải "cảnh quan là nghệ thuật thay chức năng", mà cảnh quan có thể làm cả hai việc cùng lúc nếu làm đúng. Đây là chỗ duy nhất trong bài giữ lại cách nói "không phải... mà là", vì tự thân sự đối lập giữa Tilted Arc và quảng trường của Schwartz cần đúng cách nói này để rõ nghĩa.

Wikipedia và msp.world không ghi lại phát biểu trực tiếp nào của Schwartz đúng theo cách diễn giải trên; đây là phần đối chiếu hai dự án cách nhau 18 năm, không phải trích dẫn.

Danh mục 2013–2026 nói gì về việc giữ ngôn ngữ đó suốt gần nửa thế kỷ

Bảng dự án ở trên cho thấy MSP vẫn nhận công trình hạ tầng lớn — sân bay, bệnh viện, quy hoạch — song song các tác phẩm nghệ thuật độc lập như Pollinator Machine (2026, Trung Quốc). Hình khối lặp lại và mặt nước chủ động của Jacob Javits Plaza tiếp tục xuất hiện ở các quảng trường sau này như Vilnius Plaza hay Place de la République, kể cả ở hai dự án châu Á gần đây Zigong Dongxingsi Waterfront Park và Fengming Mountain Park — dù bảng liệt kê trên msp.world chỉ ghi tên, năm, loại hình, quốc gia, không kèm mô tả khái niệm thiết kế.

Giải Honor Award của ASLA và giải The Parks Council năm 1997 cho Jacob Javits Plaza được ghi nhận qua nguồn cấp hai (msp.world, CultureNow), chưa đối chiếu trực tiếp với thông cáo giải thưởng gốc của ASLA; con số 1 mẫu Anh cho quy mô quảng trường cũng lấy từ cùng nguồn đó.

Vì sao một khu vườn tồn tại vài ngày vẫn được nhắc sau bốn mươi năm

Không nhiều công trình cảnh quan nhỏ, tồn tại ngắn ngủi (bagel hỏng sau vài ngày) còn được nhắc trong bài viết học thuật và mục từ bách khoa toàn thư gần nửa thế kỷ sau. Đúng ở chỗ nó không được thiết kế để tồn tại lâu, Bagel Garden buộc người xem ghi nhớ nó qua ảnh chụp và câu chuyện kể lại — giống cách một tác phẩm trình diễn được lưu giữ, chứ không qua trải nghiệm trực tiếp lặp lại như một công viên thật.

Đây cũng là lý do khó xếp Schwartz gọn vào một hộp nghề nghiệp duy nhất — kiến trúc sư cảnh quan hay nghệ sĩ ý niệm. Danh mục MSP hiện tại cho thấy bà vẫn nhận đủ loại công trình đòi hỏi tính toán kỹ thuật nghiêm ngặt như bệnh viện hay sân bay, nhưng khởi đầu sự nghiệp lại bằng một tác phẩm gần với trình diễn hơn bản vẽ kỹ thuật. Với một KTS cảnh quan ở Việt Nam, câu hỏi đáng giữ lại từ 1979 là: một khu vườn có bắt buộc dùng đúng bộ vật liệu "an toàn" mới được xem là thiết kế nghiêm túc, hay có thể thử một chất liệu khác thường để nói một điều cụ thể về nơi chốn đó — bắt chước màu sắc rực rỡ hay hình bán cầu của Schwartz thì không cần thiết.