GOVERNORS ISLAND — West 8 và cách biến căn cứ quân sự bỏ hoang thành công viên chống ngập!

Một hòn đảo quân sự bỏ hoang giữa cảng New York, sắp chìm dần vì nước biển dâng. Năm 2006, một văn phòng Hà Lan tên West 8 thắng cuộc thi thiết kế công viên cho hòn đảo đó — không bằng cách vẽ đẹp hơn đối thủ, mà bằng cách nâng cả cái nền đất lên. Đó là Governors Island. Và đó cũng là cách West 8 vẫn làm suốt từ khi Adriaan Geuze cùng Paul van Beek mở văn phòng ở Rotterdam năm 1987: không tách cảnh quan ra khỏi hạ tầng.

Một văn phòng nhỏ, danh mục dự án lớn

Trụ sở chính đặt tại Nico Koomanskade 1021, Rotterdam — có thêm hai văn phòng vệ tinh nhỏ ở Opwijk (Bỉ) và Philadelphia (Mỹ). Vậy thôi. Không phải một tập đoàn nghìn người.

Nhưng danh mục dự án công khai trên west8.com lại trải rất rộng: công viên đô thị (Governors Island), hạ tầng giao thông ngầm hoá (Madrid Río), nhà ga (Rotterdam Centraal), vườn thực vật (Houston Botanic Garden), khu văn hoá (West Kowloon Cultural District Park), khuôn viên doanh nghiệp (Novartis Shanghai Campus), một dự án phục hồi bờ biển (The New Hondsbossche Dunes). Phần lớn các mục này trang chủ chỉ ghi tên dự án, chưa kèm năm hay quy mô — khoảng trống tư liệu nói thẳng ra đây, không đoán thêm. Một văn phòng cảnh quan bình thường hiếm khi vừa làm công viên vừa làm ga tàu vừa làm khuôn viên công nghiệp. West 8 làm được, vì cách văn phòng định nghĩa công việc không dừng ở "làm xanh" — mà là tổ chức lại toàn bộ mặt đất của một khu vực, kể cả phần dưới mặt đất.

Cái đáng nhìn kỹ ở đây, với một KTS cảnh quan Việt Nam, không phải độ dài danh mục. Mà là việc được mời vào dự án hạ tầng lớn hoá ra không cần một văn phòng nghìn người đứng sau — nó cần chứng minh được năng lực đọc bài toán kỹ thuật ngay từ dự án đầu, rồi mới được mời tiếp ở dự án lớn hơn.

Governors Island — công viên trên một hòn đảo được nâng cao độ

87 mẫu Anh, khoảng 35ha, ngay trước cảng New York. Dự án hoàn thành theo nhiều giai đoạn trong 7 năm sau khi thắng thi tuyển — số liệu này lấy từ chính mô tả dự án trên west8.com.

Cách làm này lật ngược trình tự quen thuộc ở nhiều đồ án Việt Nam, nơi cao độ san nền do bên hạ tầng quyết trước, cảnh quan chỉ vào sau để phủ cây lên một mặt bằng đã cố định. Ở Governors Island, cao độ chính là bản vẽ cảnh quan — quyết định nâng nền bao nhiêu mét gắn liền với quyết định trồng loài gì, đặt lối đi ở đâu.

Cách chọn cây cũng đáng dừng lại lâu hơn. Chịu mặn không phải một tiêu chí phụ ở Governors Island — nó là điều kiện sống còn, vì phần lớn diện tích đảo nằm sát mép nước và sẽ hứng gió biển trực tiếp một khi lớp cây chắn cũ của căn cứ quân sự bị dỡ bỏ. Ở nhiều đô thị ven biển và ven sông của Việt Nam — Đà Nẵng, Nha Trang, Cần Thơ, Hải Phòng — danh mục cây trồng cho công viên công cộng vẫn thường lấy theo thói quen hơn là theo độ chịu mặn hay chịu ngập thực tế của khu đất. Governors Island là một ví dụ cụ thể cho thấy tiêu chí kỹ thuật này có thể trở thành một phần bản vẽ concept, không phải một ghi chú kỹ thuật thêm vào sau.

Madrid Río — công viên nằm trên một đường cao tốc đã biến mất

Madrid Río là dải công viên tuyến 120ha chạy dọc 6km sông Manzanares — west8.com ghi rõ trong hồ sơ dự án. Trước đó, thành phố Madrid quyết định chôn ngầm 43km đường cao tốc ven sông, giải phóng toàn bộ dải đất mặt đất phía trên. West 8 dùng chính dải đất đó để dựng lại một công viên nối liền hai bờ sông từng bị đường cao tốc chia cắt suốt 40 năm, bằng 12 cây cầu đi bộ.

12 cây cầu đi bộ trong Madrid Río đáng chú ý ở một điểm: chúng không chỉ là lối qua sông, mà là công cụ khâu lại một thành phố từng bị một con đường cao tốc cắt làm đôi trong 40 năm. Con số 40 năm đó quan trọng hơn con số 120ha, vì nó cho thấy quy mô thời gian của vấn đề mà cảnh quan phải giải quyết không chỉ là không gian vật lý, mà là thói quen đi lại và ký ức đô thị của hai thế hệ dân cư hai bên bờ sông.

Vì sao West 8 không tách cảnh quan khỏi quy hoạch

Nhìn vào danh mục dự án của West 8 sẽ thấy một điều thú vị: không có ranh giới rõ giữa các mục "cảnh quan", "quy hoạch", "hạ tầng". Governors Island vừa là công viên vừa là công trình phòng chống ngập lụt biển dâng. Madrid Río vừa là công viên vừa là giải pháp giao thông đô thị. Cùng một đội thiết kế xử lý cả hai lớp bài toán, thay vì bàn giao phần kỹ thuật cho một đơn vị khác vẽ trước rồi cảnh quan vẽ theo sau.

Đây là điểm khác biệt lớn nhất so với mô hình phổ biến ở Việt Nam, nơi phần lớn văn phòng cảnh quan làm việc đơn ngành: nhận một mặt bằng đã có cao độ, đã có hệ thống thoát nước, và chỉ còn quyền quyết định cây gì trồng ở đâu, lát gì ở chỗ nào. Cách làm của West 8 cho thấy dư địa lớn hơn nhiều nếu cảnh quan được mời vào bàn thiết kế ngay từ lúc bài toán hạ tầng còn chưa chốt.

Áp dụng gì cho đất công nghiệp và hạ tầng cũ ở Việt Nam

Cả Governors Island lẫn Madrid Río đều xuất phát từ cùng một dạng đất: đất từng phục vụ mục đích khác — quân sự, giao thông — nay bỏ trống hoặc chuẩn bị chuyển đổi công năng. Nhiều đô thị Việt Nam đang có quỹ đất tương tự: cảng cũ, nhà máy di dời khỏi nội đô, tuyến đường sắt cũ trong lòng thành phố.

Đừng chép hình đồi nhân tạo của Governors Island hay hàng cầu đi bộ của Madrid Río. Chép thứ tự làm việc: đọc bài toán kỹ thuật của khu đất trước — ngập, ô nhiễm, chia cắt giao thông — rồi mới vẽ hình khối cảnh quan để giải đúng bài toán đó. Không phải vẽ đẹp trước rồi đi tìm chỗ nhét hạ tầng vào.

Đặt hai dự án cạnh nhau sẽ thấy rõ hơn cách làm của West 8: khối lượng công việc kỹ thuật (nâng nền hàng chục ha, ngầm hoá hàng chục km đường) luôn đi trước, và hình khối cảnh quan cuối cùng chỉ là hệ quả trực tiếp của khối lượng đó. Đây là lý do West 8 hiếm khi làm vườn nhỏ hay tiểu cảnh sân trong — quy mô bài toán mà văn phòng chọn giải quyết vốn đã ở tầm đô thị.

Chi tiết đáng nhớ nhất khi so hai dự án: cả Governors Island lẫn Madrid Río đều không có một mảnh đất trống nào để vẽ tự do ngay từ đầu — cả hai đều bị khoá bởi một điều kiện có sẵn (quân sự bỏ hoang, đường cao tốc ngầm). Cảnh quan giỏi ở đây không phải cảnh quan tưởng tượng ra một khu vườn đẹp, mà là cảnh quan tháo được cái khoá kỹ thuật đang giữ khu đất lại, rồi biến chính cái khoá đó thành hình dáng công viên. Đó là khung nhìn dùng lại được cho bất cứ khu đất khó nào ở Việt Nam, kể cả khi không có một Adriaan Geuze nào đứng sau bản vẽ.