Một điều cần nói ngay để khỏi nhầm: TROP không phải đơn vị thiết kế Chulalongkorn University Centenary Park — công viên chống ngập nổi tiếng ở Bangkok. Công trình đó là của LANDPROCESS, văn phòng do Kotchakorn Voraakhom sáng lập, được ASLA, Landezine Award và Wikipedia xác nhận đồng nhất. Hai văn phòng khác nhau, hai hướng làm nghề khác nhau — gộp chung là gán nhầm công.
TROP: terrains + open space đặt tại Bangkok, do Pok Kobkongsanti dẫn dắt — tốt nghiệp Harvard Graduate School of Design năm 2000, từng làm việc tại George Hargreaves Associates và Bensley Design Studio trước khi lập văn phòng riêng, theo hồ sơ nghề nghiệp công khai. Trang chính thức trop.co.th hiện không phân giải được tên miền, nên phần dưới đây dựa vào hai nguồn cấp 2 — Landezine International Landscape Award (LILA) và ArchDaily — cả hai đều dẫn văn bản do chính văn phòng cung cấp.
Không công viên lớn, mà là sân thượng và cầu thang
Khác với các văn phòng thường được nhắc vì một công viên công cộng lớn, phần công khai tra được của TROP là công trình tư nhân và thương mại: sân thượng căn hộ, sân vườn trong khu ở, khu bán lẻ. Hai dự án có hồ sơ đầy đủ nhất, OPUS ONE ở Thẩm Dương (Trung Quốc) và Yanlord Arcadia Sunken Garden - Lacy Steps ở Thượng Hải (Trung Quốc), đều nằm trong hồ sơ dự thi LILA và bài mô tả trên ArchDaily.
OPUS ONE: từ sân thượng cơ điện bỏ hoang thành hai khu vườn
Hoàn thành năm 2023, OPUS ONE cải tạo một sân thượng cơ điện bị bỏ hoang trên mái một tháp hỗn hợp chức năng — ống dẫn lộ thiên, dầm bê tông nông, khả năng chịu tải hạn chế — thành hai khu vườn trên mái cho các căn hộ penthouse liền kề, theo hồ sơ dự thi LILA (landezine-award.com).
Phần nhìn thấy chỉ là lớp trên cùng của một hệ xử lý đã tính trước
Cách giải quyết ghi trong hồ sơ dự thi: giấu toàn bộ thiết bị cơ điện vào một khối kỹ thuật trung tâm, dùng mặt lưới kim loại liền mạch che giữa các cột đỡ, nâng sàn đều 450mm trên toàn khu vườn để có đủ đất trồng cây, đồng thời gia cố lại kết cấu sàn bên dưới cho đạt tải trọng. Mặt lát, luống cây, lối đi mà người dùng nhìn thấy chỉ là lớp trên cùng của một hệ xử lý kết cấu và cơ điện đã tính trước, không phải bố cục vẽ tự do trên nền đất trống.
Con số 450mm không phải chi tiết trang trí. Với một sân thượng cơ điện, đó là khoảng cách phải giành lại từ kết cấu sẵn có để vừa giấu ống, giấu dây, vừa đủ đất cho rễ cây sống được — thấp hơn thì lớp trồng mỏng, cây chết vì úng hoặc khô nhanh; cao hơn thì tải trọng sàn không chịu nổi. Cao độ này còn kéo theo bậc lên xuống giữa các khu vườn và độ dốc thoát nước mặt lát, hai thứ mà bản vẽ cảnh quan phải tính cùng lúc với kỹ sư kết cấu, không phải vẽ sau khi mặt bằng kiến trúc đã chốt.
Lacy Steps: từ lối đi thành điểm dừng chân
Yanlord Arcadia Sunken Garden - Lacy Steps, năm 2024, rộng 590 m², do kiến trúc sư chủ trì Pok Kobkongsanti, biến một không gian lưu thông thuần tuý — bậc thang nối sảnh chính, tháp căn hộ và câu lạc bộ — thành điểm đến xã hội, nằm trong chuỗi "Vườn trong vườn" của khu Yanlord Arcadia, nhiều khu vườn nhỏ nối tiếp nhau mỗi khu mang một chủ đề riêng, theo ArchDaily. Một không gian vốn chỉ để đi ngang qua được thiết kế đủ kỹ để trở thành nơi người ta dừng lại.
Khác cầu thang thuần lưu thông ở chỗ bậc không chỉ để bước qua: chiếu nghỉ được nới rộng thành chỗ đứng lại, mép bậc có thể ngồi được thay vì chỉ có tay vịn, và nhịp bậc chậm hơn nhịp đi thông thường để người đi ngang có lý do dừng mắt lại với cây. Ba việc đó — chiếu nghỉ, mép ngồi, nhịp bậc — là phần khác biệt duy nhất giữa một cầu thang thoát người và một cầu thang cảnh quan, và không tốn thêm diện tích ngoài phần lưu thông bắt buộc phải có.
OPUS ONE và Lacy Steps đều nằm trong khuôn viên chung cư tư nhân ở Thẩm Dương và Thượng Hải, không mở cho công chúng chụp ảnh. Đã tra sáu kho ảnh giấy phép tự do (Wikimedia Commons, Flickr Commons, Unsplash, Pexels, Pixabay, Openverse) — không tìm được ảnh nào của hai dự án này ngoài phối cảnh do văn phòng công bố trên LILA và ArchDaily, vốn không phải ảnh tự do để đăng lại. Phần trên chỉ dựa vào mô tả bằng chữ của hai nguồn đó.
Cùng một bài toán, ở nơi chụp được ảnh
Cái mà OPUS ONE và Lacy Steps làm — đặt lớp đất trồng, lớp lát, lối đi lên trên một hệ kết cấu vốn không sinh ra để đỡ vườn — không phải cách làm riêng của TROP. Đó là bài toán chung của cảnh quan ở đô thị mật độ cao, và một số công trình giải cùng bài toán đó lại nằm ở chỗ công chúng nhìn thấy và chụp được, nên có ảnh giấy phép tự do để đối chiếu.
ACROS Fukuoka Prefectural International Hall, hoàn thành năm 1995 tại Fukuoka (Nhật Bản), do kiến trúc sư Emilio Ambasz thiết kế, là ca sớm và rõ nhất. Khu đất xây dựng vốn là một phần của Tenjin Central Park giữa trung tâm thành phố; thay vì lấy đất công viên để dựng một khối nhà đặc, Ambasz dựng mặt phía nam toà nhà thành một chuỗi sân vườn bậc thang leo dần lên cao khoảng 60 mét, theo mô tả dự án trên Greenroofs.com và bài kỷ niệm 25 năm công trình trên StirWorld. Diện tích khu đất khoảng 13.000 m², và các tầng vườn bậc thang cộng lại xấp xỉ một hecta thảm thực vật — gần bằng đúng phần diện tích công viên mà khối nhà đã choán chỗ, theo cùng nguồn. Nhìn từ công viên đối diện, ranh giới giữa công viên và toà nhà gần như biến mất: vườn không nằm trên mái, vườn chính là mặt đứng của công trình.
Namba Parks ở Osaka (Nhật Bản), hoàn thành năm 2003 do The Jerde Partnership thiết kế, giải cùng bài toán ở quy mô thương mại. Công trình đặt trên nền sân vận động Osaka Stadium cũ, gồm một khối đế bán lẻ nhiều tầng và một tháp văn phòng 30 tầng; phía trên khối đế là một công viên trên mái trải qua tám cấp độ cao thấp khác nhau, diện tích khoảng 11.500 m², trồng hơn 300 loài cây và có suối, thác nước nhân tạo chảy qua các cấp, theo ArchDaily và Inhabitat. Giai đoạn hai mở năm 2007 đưa tổng diện tích khu phức hợp lên khoảng 242.000 m². Ở đây bài toán không phải giấu cơ điện của một sân thượng căn hộ như OPUS ONE, mà là giấu toàn bộ khối tích bán lẻ dưới một lớp cảnh quan liên tục nối từ mặt đất phố lên tới đỉnh mái — người đi bộ có thể bước từ vỉa hè lên tầng vườn cao nhất mà không cảm giác đang leo lên nóc một trung tâm thương mại.
Một ca đối chứng khác đáng nhắc mà không cần lặp lại lập luận: PARKROYAL Collection Pickering ở Singapore, do WOHA thiết kế, hoàn thành năm 2013 — cũng là công trình tư nhân (khách sạn) như OPUS ONE, nhưng mặt vườn xếp lớp lộ hẳn ra phố Hong Lim Park và South Bridge Road nên vẫn chụp được từ vỉa hè. Phần phân tích nguyên lý kỹ thuật và chỉ số công trình của dự án này đã có ở bài riêng, không nhắc lại ở đây.
Vì sao hai dự án nhỏ này đáng học hơn một công viên lớn
Phần lớn kiến trúc sư cảnh quan hành nghề ở Việt Nam không có cơ hội làm công viên công cộng quy mô lớn — việc thật của họ là sân vườn biệt thự, sảnh chung cư, sân thượng căn hộ, khu bán hàng dự án bất động sản. OPUS ONE và Lacy Steps đúng là loại việc đó: một sân thượng cơ điện bỏ hoang, một cầu thang lưu thông giữa các khối nhà, phần dư ra của một công trình đã xây, phải giải bài toán kỹ thuật trước khi tính đến cây cối. Với resort và nhà ở ở Việt Nam, điểm đáng mang về không phải hình khối cụ thể của một dự án cụ thể, mà là cách đặt câu hỏi trước khi vẽ: phần đất trống thật sự còn bao nhiêu, hạ tầng kỹ thuật cần giấu ở đâu, và không gian lưu thông có thể trở thành nơi dừng chân hay không.
Hồ sơ công khai của hai dự án không kèm bản vẽ mặt bằng gốc hay số liệu kỹ thuật đầy đủ ngoài những gì hai nguồn cấp 2 đã công bố. ACROS Fukuoka và Namba Parks đứng cạnh đó không phải để so quy mô — một cái là hội trường công vụ 60 mét cao, một cái là trung tâm thương mại 242.000 m² — mà để chỉ ra rằng đặt cảnh quan lên trên một hệ kết cấu không sinh ra để đỡ vườn là việc văn phòng lớn lẫn văn phòng nhỏ đều phải giải, chỉ khác ở chỗ ai có cơ hội lộ mặt ra phố để được chụp lại.
Vui lòng ghi "Nguồn: canhquan.net" khi sao chép.